Kempir-Abad reservoir

Андижан суу сактагычы, Кыргызстанда Кемпир-Абад суу сактагычы деп аталган (өзбекче: Andijon suv ombori; кыргызча: Кемпир-Абад суу сактагычы) — Фергана өрөөнүндөгү Кара-Дарыя дарыясындагы Андижан бенди менен пайда болгон суу сактагыч. СССР тараганда суу сактагыч Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосундагы талаш-тартыштын предмети болуп калган, ар бир өлкө аны өзүнүкү деп эсептеген. 2022-жылы эки өлкө чек ара демаркациясы боюнча келишим түзгөн, ага ылайык Кыргызстан, маалыматтарга караганда, Өзбекстандагы башка жердеги айыл чарба жерине алмаштырып, суу сактагычтын көзөмөлүн берген. Бул келишим Кыргызстанда нааразычылык акцияларын жаратты, аларды кыргыз өкмөтү катуу чаралар менен басып салды.

Андижан суу сактагычынын эң чоң бети 56 чарчы километр (22 чарчы миля), болжолдуу көлөмү 1,9 куб километр (0,46 куб миля) түзөт.

Аталышы

Суу сактагыч Өзбекстанда Андижан суу сактагычы, Кыргызстанда Кемпир-Абад суу сактагычы деп аталат. Кыргызчадагы кеңири таралган жазылышы «кампирравот» (өзбекче: Kampirravot; кыргызча: Кампыр-Рават; англис тилдеги кээ бир булактарда Kampyr-Ravatsk деп жазылат) сөзүнүн туура эмес өзгөртүлгөн түрү, бул суу сактагыч пайда болгон капчыгайдын аты. Кара-Дарыя боюнда ошондой эле Кампирравот аттуу айыл бар, ал Өзбекстандын Андижан облусундагы Хонободу шаарынын курамына кирет.

1908–1909-жылдары орус падышасынын тапшырмасы менен Борбор Азияга текшерүү сапарын жасаган граф К. К. Пален өзүнүн эскерүүлөрүндө Кара-Дарыя дарыясындагы «Кампыр-Арават» деп аталган чоң бенди жөнүндө эскерет. Бенди 1921-жылы жазында болгон катуу сел учурунда зыянга учураган. Кампирравот бенди деп аталган бенди Кара-Дарыяда Өзбек ССРи тарабынан 1937–1940-жылдары курулган.

2022-жылдагы чек ара келишими

2022-жылы октябрда Кыргызстан менен Өзбекстан чек ара демаркациясы боюнча келишимге жетишти. Маалыматтарга караганда, бул келишимдин алкагында Кыргызстан Андижан суу сактагычына болгон дооматынан Өзбекстандагы башка жердеги 19 000 гектар айыл чарба жерине алмаштырып баш тарткан. 2022-жылы ноябрда эки өлкөнүн парламенттери макулдашууну бекиткенден көп өтпөй, кыргыз президенти Садыр Жапаров менен өзбек президенти Шавкат Мирзиёев аны мыйзамга айлантып кол койгон.

Кемпир-Абад нааразычылыктары

Чек ара келишиминин чоо-жайы толук ачыкка чыгарылбаганы менен, макулдашуу Кыргызстан боюнча нааразычылык акцияларын жаратты. Нааразычылыкты колдогон жана уюштурган көрүнүктүү активисттер менен саясатчылар мамлекеттик төңкөрүш уюштурууда айыпталды. Нааразычылыкка катышкан же аны колдогон жалпысынан 27 активист, журналист жана саясатчы камакка алынып, жогорку деңгээлдеги иштер боюнча сот жообуна тартылды. Аялдар активисттер, анын ичинде Рита Карасартова, нааразычылыкта чоң роль ойношту.

Укук коргоо уюмдары бул басмырлоонун саясий максатта жасалганын билдирип, нааразы болгондорду бошотууга чакырды. Алар прокурорлордун нааразы болгондордун массалык тартип бузууларга үндөгөнүн же бийликти басып алууну пландаштырганын далилдей алышпаганын белгиледи. Ошол кездеги Кыргызстандын акыйкатчысы Адыр Абдракматова нааразы болгондордун камакта жаман мамилеге дуушар болушунан кабатыр экенин билдирди.