Khan's Mosque

Шеки Хан мечити (азербайжанча: Şəki xan Məscidi, персче: مسجد شکی خان), мурда Биринчи хан мечити (азербайжанча: Birinci xan Məscidi, персче: مسجد اول خان) — Азербайжандын Шеки шаарында жайгашкан XVIII кылымга таандык мечит.

Мечит Азербайжан Республикасы Министрлер Кабинетинин 2001-жылдын 2-августундагы №132 чечими менен жергиликтүү мааниге ээ тарыхый-маданий эстеликтердин тизмесине кошулган. 2019-жылдын 7-июлунда «Хан сарайы, Шекинин тарыхый борбору» курамында Шеки Хан мечити ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк мурас тизмесине кошулган.

Алгачкы мезгилдер

Мечит хижрий 1183-жылы (милади 1769/1770-жыл) Шеки ханы Мухаммед Хусейин ханды буйругу менен курулган. Мечиттин курулушу бүткөндөн кийин, ошол мезгилде жашаган акын Хажы Мухаммед Жалаби Эфенди Зари тогуз мисралдан турган касида жазган. Бул касиданын ичинде жашырылган маалымат мечиттин курулган күнүн көрсөтөт. Мындан тышкары, адабиятчы Салман Мумтаз «Рияз-ул-Улама» деген сөз аджем эсептөө ыкмасы (абжад) менен эсептелгенде, мечиттин хижрий 1183-жылдагы (милади 1769/1770-жыл) курулуш күнүнө дал келгенин белгилейт. Эки күн да абжад эсептөөсү боюнча бирдей чыгат.

Салман Мумтаздын жазмаларына ылайык, мечит баштапкыда I Жума мечити деп аталган. 1780-жылы Хажы Абдулкадир менен болгон салгылашуудан Шеки ханы Мухаммед Хусейин хан жаракат алып, багынууга мажбур болгон. Бир жума туткунда болгондон кийин, ал сууга чөктүрүлүп өлтүрүлгөн. Анын сөөгү ошол ал курдурган мечиттин михрабынын ичине коюлган. Ушул окуялардан кийин мечит Хан мечити деп аталып калган.

1853-жылдын 14-апрелинде Шеки Хан мечити Нуха базары менен бирге өрттөнүп кеткен. Мустафа Ага Шекиханов жазгандай, ошол мезгилде базар жана Жума мечити, аларды курчаган үйлөр менен бирге өрттүн айынан зыян тартышкан. Өрттөн кийин Мустафа Аганын атасы Карим Ага Шекиханов мечитти калыбына келтирүүгө киришкен, бирок өкүнүчтүүсү, каза болгондугунан улам иштин аягына чейин жетпей калган.

Советтик басып алуу мезгилинде

Советтик басып алуудан кийин 1928-жылы динге каршы расмий күрөш башталган. Ошол эле жылдын декабрь айында Азербайжан Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитети көптөгөн мечиттерди, чиркөөлөрдү жана синагогаларды агартуу клубдарынын балансына өткөрүп берген. 1917-жылы Азербайжанда 3000 мечит болсо, 1927-жылы бул сан 1700ге, 1933-жылы болсо 17ге чейин кыскарган.

Шеки Хан мечити басып алуудан кийин дан кампасы катары кайра колдонулуп, «Интеллигенция үйү» катары да пайдаланылган.

1968-жылдын 6-мартында Азербайжан ССРинин Министрлер Кеңешинин токтомуна ылайык, Шекинин тарыхый Юхары Баш кыштагында «Юхары Баш мамлекеттик тарых-архитектура коругу» түзүлгөн. Шеки Хан мечити ушул коруктун аймагына кирет.

1981-жылы мечит үчүн реставрация долбоору түзүлсө да, кийинки жылдарда эч кандай иш жүргүзүлгөн эмес.

Көз карандысыздыктан кийин

Мечит 2001-жылдын 2-августунда Азербайжан Кабинетинин №132 чечими менен жергиликтүү мааниге ээ кыймылсыз тарыхый-маданий эстеликтердин тизмесине кошулган.

2001-жылдан бери Шеки шаарынын тарыхый бөлүгү ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк мурас тизмесине талапкер катары көрсөтүлгөн. 2019-жылдын 7-июлунда Хан сарайы менен бирге ал «Шекинин тарыхый борбору» катары ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк мурас тизмесине кошулган. Бул чечим Баку конгресс борборунда өткөн ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк мурас комитетинин 43-сессиясында кабыл алынган. Шекинин тарыхый борборунда жайгашкан Шеки Хан мечити да Дүйнөлүк мурас объектисинин курамына кирет.

1992-жылы мечит «Жаны Азербайжан ислам жамааты» диний уюмуна ишенип тапшырылган. Бул уюм мечитти туруктуу жабык алып жүрүп, өз жамаатынын мүчөсү болбогон башка диндарларга ибадат кылууга жол бербегендиктен, мечиттин тегерегинде пикир келишпестиктер пайда болгон. Мындан тышкары, уюм расмий мамлекеттик каттоодон да качкан. 2010-жылы Шеки сотунун чечими менен «Хан мечити» бошотулуп, маданият бөлүмүнө өткөрүлүп берилиши тийиш экени белгиленген. Бир нече жылдык сот талаш-тартыштарынан кийин, мечит акыры кайтарылып, Азербайжан Республикасынын Мамлекеттик туризм агенттигинин балансына өткөн.

Калыбына келтирүү

2021-жылдын майынан тартып Шеки Хан мечитинде Гейдар Алиев Фондунун колдоосу менен реставрация иштери башталды. Реставрациядан мурда Зауыр Гусейновдун жетекчилиги астында Азербайжан Улуттук Илимдер Академиясынын (АМЕА) Археология жана этнография институтунун кызматкерлери тарабынан изилдөөлөр жүргүзүлгөн. 2021-жылдын 3-июнунда михрабдын астында казуу иштери жүргүзүлүп жатканда, чоң өлчөмдөгү таш плиталар табылган. Реставрация иштери токтотулуп, Шеки археологиялык экспедициясы жүргүзгөн изилдөөлөрдөн кийин, ошол бөлүктөн мүрзө табылды. Мүрзөдөн 52 мончок жана оймолуу мончок капкагы табылышы, көмүлгөн адамдын жогорку диний же мамлекеттик даражага ээ болуу мүмкүндүгүн көрсөткөн. Салман Мумтаздын Шеки ханы Мехмед Хусейин хандын Мустак хан мечитинин михрабынын астында көмүлгөнү тууралуу жазган эмгеги, башка табылгалар менен бирге, табылган сөөктөр боюнча андан ары изилдөөлөрдү жүргүзүүгө алып келди. Табылган скелеттен үлгүлөр алынып, радиокарбон жана генетикалык анализ үчүн Оксфорд университетинин лабораториясына жөнөтүлдү. Табылган скелет жана мечиттин аймагындагы хан тукумуна тиешелүү башка мүрзөлөрдүн үлгүлөрүнүн негизинде изилдөөлөр жана генетикалык анализдер Улуу Британия менен бирге Австрия, Эстония жана Түркиядa да жүргүзүлгөн. Лабораториялык анализдердин жыйынтыгы жана Азербайжан Улуттук Илимдер Академиясынын Археология, этнография жана антропология институтунун илимий пикирине ылайык, табылган мүрзөнүн Шеки ханы Мехмед Хусейин ханга таандык экени тастыкталды.