Kharpoot

Харпут (түрк тилинде: Harput) же Харберд (армянча: Խարբերդ, транслитерация: Kharberd) — Түркиянын Элязыг вилайетинде жайгашкан байыркы шаар. Азыр ал Элязыг шаарынын кичи районун түзөт. Осмон доорунун акыр ченинде ал Мамурет-уль-Азиз вилайетинин (Харпут вилайети деп да белгилүү) курамында болгон. Аймактан болжол менен б.з.ч. 2000-жылга таандык буюмдар табылган. Шаар өзүнүн Харпут чеби менен белгилүү, ага музей, эски мечиттер, чиркөө жана Бузлук (Муз) үңкүрү кирет. Харпут Стамбулдан болжол менен 1100 километр (700 мил) алыстыкта жайгашкан.

Харпут орто кылымдарда негизинен армяндар жашаган аймак болгон жана Армян геноцидине чейин бул жерде олуттуу армян калкы болгон. XX кылымга карата Харпут XIX кылымда өтө көбөйгөн, Харпуттун ылдыйындагы түздүктө жайгашкан Мезре (1937-жылы Элязыг деп өзгөртүлгөн) шаарынын курамына сиңип кеткен.

Аты

Харберд алгач армянча kʻar («таш») жана berd («чеп, крепость») деген сөздөрдөн турат деп чечмеленген, б.а. «таш беттиктер менен курчалган чеп» деген мааниде. Башкалары бул атты хурриттердин har/khar деген «жол» же «соко» дегенди билдирген сөзү менен байланыштырышкан. Николай Адонц бул атты ассирия клинописи жазууларында эскерилген Харта деген шаар менен байланыштырган, ал болжол менен Хартберд, андан кийин Харберд болуп өзгөргөн деп сунуштаган. Дагы бир болжолдонгон этимология аны хетт жана хурри кудайынын аты менен байланыштырат. Харберд кээде Армян падышачылыгынын Софена провинциясынын Анцитен кантонундагы чеп болгон Хореберд менен теңдештирилет; бул көз караш боюнча, Харберд Хореберд атынын бузулган түрү (болжолдонгон өнүгүшү: Хореберд-Хореберд-Харберд).

Араб булактары Харбердди Хартбирт же Хисн Зияд, сирия тилиндеги Хесна д-Зияд, б.а. «Зияддын чеби» деп аташкан. Орто кылымдардагы географ Аль-Димашки Хартбирт шаардын аты болгонун, ал эми Хисн Зияд байыркы цитаделге (ички чепке) карата колдонулганын жазган.

Географиясы

Харпут Мурат дарыясынын сол жээгинен болжол менен 14 км алыстыкта, тарыхый жактан айылдар менен чачыранды бай жана асыл түздүктүн үстүндөгү дөбөдө жайгашкан. Анын түштүк-чыгышында Тигр дарыясынын башаты болгон Хазар көлү (мурда түрк тилинде Гёльджюк, армянча Цовк деп аталган) жайгашкан.

Тарых

Тарыхчы Гакоб Манандян Харпутту коло доорундагы Гаяса-Ацци конфедерациясынын негизги чеби Ура деп эсептеген. Харпут темир доорундагы Урарту падышачылыгынын чептелген шаары болгон. Классикалык мезгилде Харпут Софена падышачылыгынын, кийин армян Софена провинциясынын бир бөлүгү болгон. Кээ бир окумуштуулар аны Софена падышачылыгынын алгачкы борбору Каркатиоцерта менен теңдештиришет.

Харпут 938-жылдан кийинки экинчи византиялык оккупация мезгилинде аскердик база катары өнүктүрүлгөн. Түштүктөн өрөөндү караган кеңири таш беттиктин үстүнө таасирдүү чеп курулган. Чептин тегерегинде негизинен жакын айылдардан жана чыгыштагы Арсамосата шаарынан келген армян менен сирия калкынан турган шаар өсүп чыккан. XI кылымдын аягына карата Харпут Арсамосатаны артта калтырып, аймактагы негизги калктуу пункт болуп калган. 1085-жылдар тегерегинде Чубук аттуу түрк аскер башчысы Харпутту басып алып, Селжук султаны I Малик-Шах тарабынан анын башкаруучусу катары бекитилген. Харпуттун Улуу мечити цитаделдин каршысында Чубук же анын уулу (1107-жылы бул жерде башкаруучу катары эскерилген) тарабынан курулган. Тир шаарынын Уильяму Эдесса графы I Жослен (Жоселин) де Куртенэ жана Иерусалимдин падышасы II Балдуин Харпут чебинде Белек Гази тарабынан туткунга алынганын жана армян союздаштары тарабынан куткарылганын жазган. Тир шаарынын Уильяму бул жерди Кварт Пьерт же Пьер деп атайт.

Харпуттун биринчи артукид башкаруучусу Балак болгон, ал Мардин менен Хисн Кайфанын артукид башкаруучуларына тектеш болгон, бирок эки башкаруучу үй-бүлөнүн да түз мүчөсү болгон эмес. Балак 1124-жылы жаш кезинде көз жумуп, Хисн Кайфанын артукиддери бийликти колго алышкан. Кийинчерээк, мурда Хисн Кайфанын тактысын басып алууга аракет кылган артукид ханзадасы Имад ад-Дин Абу Бакр Харпутту өз көзөмөлүнө алган. Харпут 1234-жылга чейин, селжуктар аны басып алганга чейин көз каранды эмес артукид ханзадалыгы бойдон калган. Дал ушул артукид мезгилинде Арсамосатанын мурдагы калкы толугу менен Харпутка сиңип кеткен. 1200-жылдардын башында артукид ханзадаларынын бири цитаделди толугу менен кайра курган болушу мүмкүн. Андан кийинки селжук бийлиги мезгилинде Харпутта көп курулуш жүргүзүлгөн эмес.

XIV кылымдын ортосунан 1433-жылга чейин Харпут Дулкадир бейлигинин бир бөлүгү болгон. Ал бейликтеги негизги шаарлардын бири болуп, цитадель ушул мезгилде дагы бир жолу кайра курулган. Ак Коюнлулар Харпутту 1433-жылдан 1478-жылга чейин башкарышкан; Ак Коюнлу башкаруучусу Узун Хасандын аялы, Требизонддон келген грек христианы, бул жерде өзүнүн грек коштоочулары менен жашаган. Осмон бийлиги Харпутта 1515-жылы башталган. Кийинки жылы Харпуттун курчоосу болгон. Осмондордун бийлиги астында Харпут гүлдөгөн жибек токуучулук жана килем жасоо тармактары, көптөгөн медреселери менен гүлдөп-өнүккөн өнөр жай борбору бойдон калган.

1834-жылы, бирок, Харпут санжагынын губернаторлору өз резиденцияларын түндүк-чыгыштагы түздүктөгү Мезре шаарына көчүрүшкөн жана Харпуттун калкынын бир бөлүгү да алар менен көчкөн. 1838-жылы Мезреде Египеттин Мухаммед Алиине каршы жергиликтүү база катары казарма курулган. 1879-жылы Мезре Мамурет эль-Азиз аттуу чоң шаарга айланып, ал азыркы Элязыгга айланган.

XIX кылымдагы Харпуттун калкы жана этникалык курамы боюнча ар кандай баалоолор бар: XIX кылымдын башында 3000 армян жана түрк үй чарбасы, 1830–1850-жылдары 25 000 тургун (алардын 15 400ү армян) жана 1892-жылы болжол менен 20 000. Дагы бир баалоо боюнча шаардын калкы XX кылымдын башында 12 200 (6080 армян жана 6120 армян эмес) болгон. Раймонд Кеворкян Харпут менен жакын жердеги дагы 56 калктуу пунктту (Харпут каза) кошо алганда, Биринчи дүйнөлүк согуштун алдында армян калкын 39 788 адам, ал эми бүткүл Харпут вилайетинин армян калкын 124 289 адам деп көрсөтөт.