Klazomenai

Клазомены (байыркы гректе: Κλαζομεναί) же Клазомене байыркы Иониянын 12 шаарынын бири болгон (калгандары — Хиос, Самос, Фокея, Эритрей, Теос, Лебедос, Колофон, Эфес, Приене, Миус жана Милет). Ал Смирна булуңунун түштүк жээгинде, Ионияда жайгашкан жана Иония лигасынын мүчөсү болгон. Ал күмүш акча чыгарган алгачкы шаарлардын бири болгон. Анын урандылары азыр Түркиянын Измир облусундагы Измирге жакын Урла шаарчасында жайгашкан.

Жайгашкан жери

Клазомены Анадолунун батыш жээгиндеги азыркы Урла шаарында (гректе Вурла (Βουρλά)), Измир булуңунун түштүк жээгинде, Измирден болжол менен 32 километр (20 миль) батышта жайгашкан. Шаар башында Лимантепеде, континентте жайгашкан, бирок кыязы, б.з.ч. V кылымдын башындагы иониялыктардын перстерге каршы көтөрүлүшү учурунда, ал жээктен алыс эмес жердеги Карантина аралына көчүрүлгөн. Мунун артынан көп өтпөй, б.з.ч. V кылымдын аягында континентте Хитон шаары негизделген. Эки шаардын мамилелери кайчылаш болгон, бирок акырында Александр Македонский Карантина аралын дамба менен континентке туташтырган, анын калдыктары азыркыга чейин көрүнөт.

Мифология

Клазоменыде сокмолонгон күмүш акчада шаардын башкы кудайы Аполлондун башы чагылдырылган. Уламышка ылайык, аккулар Аполлон ар жылы кыш мезгилинде жашаган гиперборейлер жеринен түштүктү көздөй учуп кеткен арабасын тартышкан. Бирок Клазоменыде да көп сандагы аккулар жашаган, ошондуктан klazo этиши жапайы канаттуулардын дабышын сүрөттөө үчүн колдонулган деп эсептелет. Тескери тарабындагы аккуу — Аполлондун атрибуту жана Клазомены атынын каламбуру.

Темир доору

Иониялыктар Азияга келгенге чейин ал жашаган эмес, анын алгачкы негиздөөчүлөрү негизинен Флиус жана Клеонайдан келген көчмөндөр болгон. Ал башында Лимантепенин жанында турган; бирок тургундары перстердин жерди басып алуусунан коркуп, булуңдагы Карантина аралына көчүп, ошол жерде өз шаарын негиздешкен.

Клазомены б.з.ч. VI кылымда лидия падышасы Алиатт тарабынан чабуулга алынган.

Классикалык доор

V кылымда ал бир аз убакытка Афиналыктарга баш ийген, бирок Пелопоннес согушунун орто ченинде (б.з.ч. 412-ж.) көтөрүлүш чыгарган. Кыска убакыттагы каршылыктан кийин, ал кайрадан Афина үстөмдүгүн тааныган жана лакедемондуктардын чабуулун кайтарган. Б.з.ч. 387-жылы Клазомены жана Азиядагы башка шаарлар Персия тарабынан басып алынган, бирок шаар өз акчасын чыгарууну улантты.

Философ Анаксагор (болжол менен б.з.ч. 510–428-жж.), көбүнчө «Клазоменылык Анаксагор» деп аталган, Клазоменыде туулган, ошондой эле андан мурдараак жашаган философ Клазоменылык Гермотим да ушул жерде туулган.

Клазоменылык Геродот Клазоменыдан чыккан биринчи Олимпия жеңүүчүсү болгон, анын жеңиши балдардын чуркоо мелдешинде болгон. Клазоменылыктар Грециянын Олимпия шаарында анын айкелин орнотушкан.

Клазоменылык Скопелиан же Скопелианос (Σκοπελιανός) байыркы грек софисти болгон.

Рим доору

Римдиктердин тушунда Клазомены Азия провинциясынын курамына кирип, салыктан бошотулган артыкчылыкка ээ болгон.

Клазомены эрте эле христиан епархиясына айланган. Анын епископу Евсевий 431-жылы Эфес Соборуна жана 451-жылы Халкидон Соборуна катышкан. Дагы бир епископ, Макарий, Католик чиркөөсүндө сегизинчи Вселендик Собор деп эсептелген 869-жылдагы Константинополь Соборуна катышкан. XIV кылымдын аягында дагы деле документтештирилгенине карабастан, ал азыр резиденттик епархия эмес. Ошондуктан Клазомены бүгүнкү күндө Католик чиркөөсү тарабынан титулдук епархия катары тизмеленет.

Археология

Эски айлактын жанында жаткан Лиман Тепе аймагы өтө маанилүү Коло доорундагы казуу иштерин камтыйт, алардын эң көрүнүктүүсү жана өзгөчөсү — ар түрдүү архаикалык мүрзө жайлардын саны, ошондой эле алар менен байланышкан ырым-жырымдардын жанындагы далилдер. Мунун бир мүмкүн болгон түшүндүрмөсү — бул жайлар коомдун ар кайсы социалдык топтору тарабынан колдонулган болушу мүмкүн.

Шаар зайтун майын өндүрүү жана экспорттоо, ошондой эле б.з.ч. VI кылымдагы иония живописинин эң мыкты эстеликтери болгон боёлгон терракота Клазомены саркофагдары менен даңкка ээ болгон.

XIX кылымдын аягында Клазоменынын тегерегинде жалпы салмагы болжол менен 2 тонна болгон чоң боёлгон терракота саркофаг менен анын капкагы табылган. Б.з.ч. болжол менен 500-жылга таандык бул байыркы грек чыгармасында согуш көрүнүштөрү, арабалуу мелдештер, аңчылык, ошондой эле бардык жеринде геометриялык орнаменттер сүрөттөлгөн жана бул мурза буюмдары азыр Британия Музейинин коллекциясында сакталат.

Ал ошондой эле ар түрдүү гарум (балык соусу) менен да баалуу болгон.

Байыркы зайтун майын сыгуучу жай

Клазоменыде табылган, б.з.ч. VI кылымдын үчүнчү чейрегине таандык зайтун майын алуу орнотмосу (ишлик) байыркы грек шаарынан сакталып калган деңгээл жана салмактарды колдонгон сыгуучу жайдын жалгыз үлгүсү болуп саналат жана Грецияда табылган кийинки, ишенимдүү түрдө даталанган эң эски сыгуучу жайлардан кеминде эки кылым мурдараак турат. Ал 2004–2005-жылдары Эге университети, түрк зайтун майын экспорттоочу компания жана немис курулуш материалдары компаниясынын кызматташтыгы аркылуу, ошондой эле жергиликтүү усталар тарабынан, цилиндрдик төгүлгүчтөгү жана үч бөлүү орду ачык көрүнүп турган тегирменташтын негизинде калыбына келтирилип, реконструкцияланган. Алынган зайтун майы бизнес жактан да көрүнүктүү ийгиликке жетишкен. Реконструкцияланган зайтун майын сыгуучу жай Клазоменынын түпкү континенталдык участогунда, 38°21′40.4″ т.э. 26°46′13.3″ ч.у. координаттарында жайгашкан.

Каржы тармагындагы пионерлер

Аристотель белгилеген окуяда, Клазоменылыктар экономика тарыхында да каржы тармагындагы пионерлер катары көрүнгөн, алар бир товарды (зайтун майын) уюшкан түрдө жана бүтүн шаар масштабында, экинчисин (буудайды) сатып алуу үчүн, пайызы биринчисинин наркынан кайтарылуучу шартта колдонушкан. Болжол менен б.з.ч. 350-жылы, дан жетишсиздигинен жана каражат тартыштыгынан кыйналган шаардын башкаруучулары зайтун майынын кампалары бар жарандарга шаарга пайыз менен насыя берүүнү суранган токтом кабыл алышкан. Насыя алынгандан кийин, алар кемелерди жалдап, буудай экспорттолгон порттарга жиберишкен жана майдын наркы менен күрөөгө коюлган товар боюнча дан партиясын сатып алышкан.