Knidos

Книдос же Книдус (байыркы грекче: Κνίδος, Knídos) — байыркы Кариядагы, Дориялык Гексаполистин бир бөлүгү болгон, Кичи Азиянын түштүк-батышында, азыркы Түркияда жайгашкан грек шаары. Ал Сину Керамикус, азыр Гёкова булуңу деп аталган булуңдун түштүк тарабын түзгөн Датча жарым аралында жайгашкан. Биздин заманыбызга чейинки IV кылымга карата, Книдос азыркы Триопион аралынын каршысындагы Текир жеринде жайгашкан. Бирок мурда, ал, кыязы, азыркы Датчанын (жарым аралдын ортоюндагы) ордунда болгон.

Ал жарым-жартылай континентте, жарым-жартылай Триопион аралында же Крио мысында курулган. Анын арал же мыс болушу жөнүндөгү талаш байыркы мезгилде ал жол тосмо жана көпүрө менен континентке байланышкан болгонунан улам келип чыгат. Бүгүн байланыш тар кумдуу истм менен түзүлөт. Жол тосмонун жардамы менен арал менен континенттин ортосундагы канал эки портко бөлүнгөн, алардын чоңураагы, же түштүктөгүсү, дагы эле жакшы бүтүн турган эки катуу курулган мол (толкун тосмосу) менен курчалган болчу.

Шаардын эң узун жери бир милядан бир аз аз болгон, ал эми бүткүл дубал ичиндеги аймак дагы деле архитектуралык калдыктарга коюу толгон. Аралдын да, континенттин да дубалдары бүткүл тегереги боюнча байкалат; жана көптөгөн жерлерде, айрыкча шаардын түндүк-чыгыш бурчундагы акропольдун тегерегинде, алар өтө сонун сакталып калган.

Антика мезгили

Книдос жогорку антикалык мезгилдин грек шаары болгон. Геродоттун «Тарых» эмгегине (I.174) ылайык, книдиктер лакедемондук колонисттер болгон; бирок, ал жерде демиурглардын болушу башка дориялык гректер, кыязы, аргосчулар тарабынан негизделгенин же кийинчерээк таасир эткенин ырастайт. Диодор Сицилий (Bibliotheca Historica 5.53) Книдосту лакедемондуктар менен аргосчулар экөө тең негиздеген деп ырастайт. Галикарнас (азыркы Түркиянын Бодрум шаары) менен Кос, жана родослук Линдос, Камирос жана Иалиссос шаарлары менен бирге ал Дориялык Гексаполисти түзгөн, ал Триопий мысында биргелешкен жыйындарын өткөргөн жана ошол жерде Аполлон, Посейдон жана нимфалардын урматына оюндарды өткөргөн. Бул ошондой эле Книдостогу Афродита храмынын жайы болгон.

Шаар алгач алтымыш мүчөдөн турган жана бир магистрат тарабынан жетектелген олигархиялык сенат тарабынан башкарылган; бирок, жазуулар боюнча эски аттар өтө кеч мезгилге чейин уланганы далилденсе да, конституция элдик өзгөрүшкө учурады. Шаардын жайгашкан жери соода үчүн ыңгайлуу болгон, жана книдиктер олуттуу байлыкка жетишип, Липара аралын колония кыла алышкан жана Адриатикадагы Коркира Ниграда шаар негиздешкен. Алар акырында Кирге багынышкан, жана Эвримедон салгылашуусунан Пелопоннес согушунун акыркы бөлүгүнө чейин алар Афинага баш ийишкен. Эллинисттик доордо, Книдос медициналык мектеби менен даңкталган; бирок, бул мектеп классикалык доордун башында эле болгон деген теория негизсиз болжолдоо.

Аймакка кеңейип жатканда, римдиктер книдиктердин баш ийишине оңой эле жетишкен жана аларды Улуу III Антиохго каршы берген жардамы үчүн, шаарынын эркиндигин калтырып, сыйлаган.

Астроном Евдокс, перс тарыхы жөнүндө жазган жазуучу Ктесий жана Александриядагы атактуу Фарос маягынын курулушчусу Сострат — тарыхта эскерилген книдиктердин эң көрүнүктүүлөрү. Шекспирдин «Юлий Цезарь» пьесасындагы кичине персонаж Артемидор да Книдостон чыккан.

Византия доору

Византия мезгилинде дагы деле олуттуу калк болушу керек болчу: анткени урандыларда византиялык стилге таандык көптөгөн имарат бар, ал эми айланада христиан мүрзөлөрү кеңири кездешет.

Книдос епископу Иоанн 451-жылы Халкедон соборуна катышкан жана Александриялык Протериус өлтүрүлгөндөн кийин, 458-жылы Книдос караган Кария рим провинциясынын епископтору Византия императору Фракиялык I Леого жазган каттын кол коюучуларынын бири болгон. Епископ Эвандр 553-жылы Экинчи Константинополь соборунда, ал эми епископ Стауратий 787-жылы Экинчи Никей соборунда болгон. Мындан ары туруктуу епархия болбогон Книдос, бүгүн Католик чиркөөси тарабынан титулдук епархия катары тизмеленет.

Казуу тарыхы

Азыркы жайдын Батыш дүйнөсүнө биринчи белгилүү болушу 1812-жылы Диллетанте коомунун миссиясы жана 1857–1858-жылдары К. Т. Ньютон жүргүзгөн казуу иштери менен байланыштуу.

Агора, театр, одеум, Дионис храмы, Музалар храмы, Афродита храмы жана дагы көп сандагы кичине имараттар табылып, шаардын жалпы планы абдан айкын аныкталган. Праксителдин эң атактуу айкели, Книдос Афродитасы, Книдос үчүн жасалган. Ал жоголуп кеткен, бирок кечки көчүрмөлөрү бар, алардын эң ишенимдүүсү Ватикан музейлеринде сакталат.

Бир храмдын короосунда Ньютон Книдос Деметрасынын кооз отурган айкелин тапкан, ал Британия музейине жиберилген, жана шаардан болжол менен үч миля түштүк-чыгышта ал сонун мүрзөнүн урандыларын жана Пентели мраморунун бир блогунан оюлган, узундугу он фут, бийиктиги алты фут болгон улуу арстан айкелин тапкан, бул б.з.ч. 394-жылы Конон лакедемондуктарды жеңген Книдос салгылашуусу деп аталган чоң деңиз жеңишин эскерүүгө арналган деп болжолдонот. Книдос арстаны азыр Британия музейинин Улуу Соту чатырынын алдында көргөзмөгө коюлган.

2022-жылы, суунун деңгээли төмөндөгөндө, Книдостун порту деп эсептелген байыркы порттун урандылары ачылган.