Kültəpə

Күлтепе (ошондой эле Kultepe, Aşağı Gültəpə, Gültəpə, Кюльтепе, Кюль-тепе жана Kultepe-1 деп да жазылат) — Азербайжандын Нахчыван Бабек районундагы неолит доорго таандык конуш, айыл жана муниципалитет. Калкы 1859 киши.

Изилдөөлөр

1951-жылы археолог Осман Хабибулла конушта казуу иштерин баштап, аймактын стратиграфиясын жана маданий катмарларын аныктаган. Бул дөбө мурда көп бузулган.

Казуучулар тапкандай, шаардын жалпы тереңдиги 22 метр болгон маданий катмары бар. Анын эң эрте 9 метри неолитке таандык. Кээ бир Халаф маданиятынын артефакттары табылган.

Энеолит катмарында казуучулар имараттардын калдыктарын, ошондой эле көрлөрдү тапкан. Бул имараттар тегерек жана тик бурчтук формада болуп, чопо кыштан курулган. Тегерек курулмалардын диаметри болжол менен 6–8 метр болгон. Тик бурчтуктары болжол менен 15 чарчы метр өлчөмдө. Бул курулмалар, адатта, дыйканчылык менен байланышкан.

Энеолит катмарында 85 көр изилденген. Алардын 31инде казуучулар керамика идиштерин, сөөктөн жана таштан жасалган буюмдарды жана мончокторду тапкан.

Анын үстүндө коло доордун калдыктары, андан кийин эрте темир доордун калдыктары жайгашкан.

Ушул катмарлардын ар биринде ар түрдүү артефакттар табылган: керамика идиштери, мал чарбачылыгы жана дыйканчылык куралдары, зер буюмдар, курал-жарак ж.б.

Акыркы изилдөөлөргө (2019) ылайык, Күлтепе I жана жанындагы Күлтепе II дан алынган маалыматтар «Түштүк Кавказда өндүрүмдүү экономиканын кабыл алынышы, кыязы, Иран жана Месопотамиядан элдердин көчүп келиши сыяктуу бир нече окуянын натыйжасы» экенин көрсөтөт. IV миң жылдыктын акыркы чейрегиндеги Кура-Аракс маданиятына байланыштуу, Күлтепе I де жайгашкан элдер Күлтепе II де жайгашкан элдерден маданий жактан айырмаланган көрүнөт.

Жез-арсен

Совет окумуштуулары Күлтепе (Кюльтепе) Түштүк Кавказда биздин заманга чейинки IV миң жылдыкка таандык жез-арсен коютмаларынан жасалган алгачкы буюмдар табылган жер экенин аныкташкан.

Арсендүү жезди жергиликтүү түрдө өндүрүү ыкмасы химиялык изилдөөлөрдүн натыйжалары, ошондой эле ал жерден табылган куюу калыптары жана куюу калдыктары менен ырасталган.

Региондук таасир

Аликемек-Тепеси археологиялык эстелиги Арас дарыясынын боюндагы Муган түздүгүндө жайгашкан. Кээ бир археологдор түштүк-чыгыш Кавказдын Шулавери-Шому маданиятынан кийин келген жана неолиттен халколит мезгилине өтүүнү (болжол менен биздин заманга чейинки 4500-жыл) камтыган байыркы Аликемек-Күлтепе маданияты жөнүндө айтышат. Аратащен (II деңгээлден кийинки) да бул маданияттын бир бөлүгү болгон.

Аликемек-Күлтепе маданияты Арарат түздүгүн, Нахчыванды, Милская жана Муган талааларын, ошондой эле Иранда түндүк-батышындагы Урмия көлүнүн айланасындагы аймакты камтыган.

Күлтепе-2

Күлтепе-2 Күлтепе-1ден болжол менен 1,5 км түндүктө, же Нахчывандан болжол менен 10 км түндүктө, Күлтепе жана Дидивар айылдарынын арасындагы дарыянын батыш жээгинде жайгашкан. Эстеликтин аянты болжол менен 10 гектар; ал эрте (Кура-Аракс маданияты) жана орто коло доорлорунда жашалган.

Осман Абибуллаев бул жерди биринчи жолу 1962-жылы Күлтепе-1 боюнча иштин бир бөлүгү катары изилдеген. 2006-жылы Нахчыван археологиялык долбоору эстеликти кайрадан изилдей баштаган.

Кура-Аракс шаары болжол менен 5 гектар болгон болушу мүмкүн, ал эми кийинки мезгилде конуш толук 10 гектарга чейин кеңейген, демек бул аймактагы абдан чоң эстелик.

Нахчыван Тепе

Нахчыван Тепе — бул аймактагы биздин заманга чейинки V миң жылдыктын биринчи жарымына таандык дагы бир маанилүү халколит конушу. Ал Күлтепе эстелигинен болжол менен 5 км түштүктө жайгашкан. Нахчыван Тепе — Дальма маданиятынын боёлгон керамикасы табылган археологиялык эстелик.

Урмия көлүнүн чөйрөсүндөгү конуштар Зангезур тоо кыркасынын кендеринен обсидиан менен соода кылышкан, ал эми Нахчыван ортомчу болгон. Нахчыван Тепеден ошондой эле Зангезур тоолорунан алынган жез рудасы да табылган.

Узун оба бул аймактагы дагы бир окшош халколит эстелиги.

Башка эстеликтер

Айылдын борборунда XVII кылымдагы армян чиркөөсү (Ыйык Рипсиме чиркөөсү) жайгашкан болгон. Чиркөө 1997–2009-жылдардын аралыгында бир учурда бузулган.