Kültepe

Култепе (түркчө: «күл дөбөсү» дегенди билдирет), байыркы аты Канеш (Kanesh, кээде Каниш/Kanish деп да) же Неша деп да белгилүү — Түркиянын Кайсери провинциясындагы археологиялык жай. Ал биздин заманыбызга чейинки III миң жылдыктын башында эле (эрте коло доору) ири конуш болгон, бирок ал биздин заманыбызга чейинки II миң жылдыктын башындагы (орто коло доору) мааниси менен дүйнөгө белгилүү. Археологиялык жай чоң дөбөдөн (хёюк, тепе же телл деп да белгилүү) жана биздин заманыбызга чейинки II миң жылдыктын башында карум (ассирия тилинде «соода району» дегенди билдирет) негизделген төмөнкү шаардан турат. Ушул убакка чейин жеке үйлөрдөн табылган 23 500 сына жазуу такта байыркы Жакынкы Чыгыштагы жеке тексттердин эң чоң коллекциясын түзөт. 2014-жылы бул археологиялык жай Түркиянын Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесинин алдын ала тизмесине киргизилген.

Тарыхы

Култепе азыркы Кайсери шаарынан болжол менен 20 км түндүк-чыгышта жайгашкан. Анын байыркы аты ассирия жана хетт булактарында катталган. Биздин заманыбызга чейинки XX жана XIX кылымдардагы ассирия жазууларында шаар Канеш (Kanesh деп да жазылат) деп эскерилет; кийинки хетт жазууларында шаар Неша ([Ка]нешадан келип чыккан, кээде Nesha, Nessa же Nesa деп да жазылат) деп эскерилет.

Жай эки негизги аймакка бөлүнөт: тегерек дөбө (тепе, хёюк) жана анын түндүк-чыгышындагы төмөнкү шаар. Дөбөдө (үзгүлтүк менен) эрте коло доорунан Рим империясына чейин отурукташуу болгон, ал эми төмөнкү шаар үчүнчү миң жылдыктын акыркы онжылдыктарынан биздин заманыбызга чейинки XVI кылымдын башына чейин гана отурукташкан. Төмөнкү шаар отурукташуунун төрт деңгээлин көрсөтөт, тек гана орто коло доорго болжол менен туура келген II деңгээл (болжол менен б.з.ч. 1945–1835-жж.) жана Ib деңгээли (болжол менен б.з.ч. 1832–1700-жж.) маанилүү жазма жазууларды берген, алар тиешелүүлүгүнө жараша болжол менен 22 200 жана 560 такта түзөт. Тескерисинче, дворецтер менен ийбадатканалар табылган дөбөдө болгону кырк чачыранды такта табылган, бул жергиликтүү бийликтердин архивдери сакталып калбаганын, эгер андай архивдер жалпысынан болгон болсо да, көрсөтөт. Бул карум, кыязы, «Анатолиядагы бүткүл ассирия колония тармагынын администрациялык жана бөлүштүрүү борборунун» кызматын аткарган. Биздин заманыбызга чейинки болжол менен 1400-жылга таандык кеч жазуу, болжол менен б.з.ч. 2254–2218-жж. бийлик кылган Аккаддын Нарам-Синине каршы көтөрүлгөн он жети жергиликтүү шаар-падыша менен, Зипани деп аталган Канештин падышасынын окуясын баяндайт.

Кärум мезгилинде, Питхананын басып алуусуна чейин, бул жергиликтүү падышалар Канешти башкарышкан:

Хурмили (б.з.ч. 1790-жылга чейин)

Паханy (б.з.ч. 1790-жылы кыска мөөнөткө)

Инар (б.з.ч. болжол менен 1790–1775-жж.), андан кийин

Варшама (б.з.ч. болжол менен 1775–1750-жж.)

Залпуванын падышасы Ухна Канешке кол салган, андан кийин залпувалыктар шаардын Шиуш идолун алып кетишкен. Куссаранын падышасы Питхана Нешаны «түн ичинде, күч менен» багындырган, бирок «анда эч кимге жамандык кылган эмес». Неша Питхананын уулу Аниттанын бийлигине каршы көтөрүлүш чыгарган, бирок Анитта көтөрүлүштү басып, Нешаны өз борбору кылган. Анитта андан ары Залпувага кол салып, анын падышасы Хуззияны туткундап, Шиуш идолун Неша үчүн кайтарып алган.

XVII кылымда, Аниттанын урпактары өз борборун, Анитта каргаган Хаттусага көчүрүшкөн, ушундайча хетт падышаларынын сулалесин негиздешкен. Тургундар ошентип хетт тилин Нешили — «Неша тили» деп аташкан.

Археология

1880-жылга карата, Кайсери жанындагы Кара Эюк («кара айыл») же Гюль Тепе («күйгөн дөбө») деп аталган жерден чыкты деп айтылган сына жазуу тактайлар базарда пайда боло баштаган, айрымдары ушундайча Британия музейи тарабынан сатылып алынган. Жооп катары, жай 1893-жылдан баштап эки сезон Эрнест Шантр тарабынан казылган.

Гуго Гроте 1906-жылы кичине сынама казуу жүргүзгөн.

1925-жылы Бедржих Грозный Култепени казып, 1000ден ашык сына жазуу такта тапкан, алардын айрымдары Прага менен Стамбулга барып жеткен. 1929-жылы жайга Чикаго Чыгыш институтунан Джеймс Генри Брестед барган

жана сүрөткө тарткан. Жайда фосфат үчүн көп казылган, бул дөбөнүн төрттөн бирин жок кылган.

Заманбап археологиялык иштер 1948-жылы, Түрк тарых коому менен Байыркы буюмдар жана музейлер башкы башкармалыгынын тобу Култепени казганда башталган. Топту 2005-жылы каза болгонго чейин Тахсин Озгюч жетектеген. 2005-жылдан кийин казуу иштерин Фикри Кулакоглу жетектеген.

IV–III деңгээл. Бул деңгээлдер боюнча аз казуу жүргүзүлгөн, алар карумдун биринчи отурукташуусун чагылдырат. Эч кандай жазуу табылган эмес, жана археологдор эки деңгээлдин тургундары да сабатсыз болгон деп болжолдошот.

II деңгээл, б.з.ч. 1974–1836-жж. (Веенхофко ылайык, Месопотамиянын орто хронологиясы боюнча). Бул мезгил менен жердин чеберлери, көбүнчө диний ырым-жырымдарда колдонулган, жаныбар формасындагы топурак ичүүчү идиштер жасоого адистешкен. Ассирия соодагерлери ошондон кийин шаардын карумун негиздешкен: «Канеш». Бул деңгээлдин аягына жакын жерде Эшнунналык Нарам-Синдин мөөр таштары табылган, ал деңгээл толугу менен өрттөнүп кеткен.

Ib деңгээл, б.з.ч. 1798–1740-жж. Таштанды мезгилден кийин, шаар эскинин урандыларынын үстүнө кайра курулуп, дагы бир жолу гүлдөгөн соода борборуна айланган. Соода Ишме-Даган I дин көзөмөлүндө болгон, ал атасы Шамши-Адад I Эккаллатум менен Ассурду басып алгандан кийин, Ассурдун көзөмөлүнө коюлган. Бирок, колония дагы бир жолу өрттөн кыйраган. 2001-жылкы казуу иштеринде бул карум деңгээлинен, Култепенин эпоним тизмесинин жаңы вариантын кошкондо, 140 сына жазуу такта табылган.

Ia деңгээл. Шаар кайра отурукташтырылган, бирок ассирия колониясы мындан ары отурукташкан эмес. Маданият эрте хетт маданияты болгон. Анын хетт тилиндеги аты кошумча үн алып, «Канеша» болуп калган, ал көбүнчө «Неша» деп кыскартылган.

Айрымдар II деңгээлдин өрттөлүшүн Эшнунна падышаларынын Ассур шаарын басып алуусуна байланыштырышат, бирок Брайс муну Ухнанын чабуулуна байланыштырат. Айрымдар Ib деңгээлинин өрттөлүшүн Ассурдун кулашына, башка жакынкы падышаларга жана акырында Бабылондун Хаммурапиине байланыштырышат.

Бүгүнкү күнгө чейин, жайдан 22 000ден ашык сына жазуу такта табылган, негизинен карумдан, ал эми жогорку шаардан болгону 40ы табылган.