Kussara

Куссара (Kuššar) — Анадолудагы Орто Коло доорундагы падышалык болгон. Падышалык бир кезде маанилүү болгонго окшосо да, ал бүгүнкү күндө көбүнчө Байыркы Хетт падышалыгын түзгөн династиянын келип чыккан жери катары эстелет.

Жайгашкан жери

Куссара Анадолудагы ассирия соодагерлеринин чопо тактайчаларында кээде (Ku-ša-ra катары) жана эрте хетт падышалыгынын тексттеринде андан да сейрек (KUR URU Ku-uš-ša-ra катары) эскерилет. Ал азыркы түрк шаары Кайсери менен теңештирилген. Массимо Форланини аны так эмес түрдө Канештин түштүк-чыгышында, бирок Лухуззадия/Лаху(ва)ззандиядан түндүктө, Хурама менен Тегарама (азыркы Гюрюн) ортосунда жайгаштырган. Тревор Брайс аны так эмес түрдө «Кызыл Ырмак бассейнинин түштүк-чыгышында, Анти-Тавр аймагында, Ассириядан келген негизги соода жолдорунун биринин боюнда же жанында жана балким азыркы Шар (Комана Каппадокия) айланасында» деп жайгаштырган.

Куссара падышалары

Кийинки хетт падышаларынын алгачкылары болгон Питхана жана анын уулу Анитта Куссаранын катталган жалгыз эки падышасы болуп саналат. Алардын эрдиктери негизинен, хетт тилиндеги учурга чейин табылган эң байыркы жазуулардын бири болгон Анитта Тексти деп аталган булактан белгилүү.

Питхана биздин заманга чейинки болжол менен 1780-жылы Канеш (Неша) жана анын маанилүү соода борборун көзөмөлдүгүнө алган. Кийинчерээк эл анын уулу Анитанын бийлигине каршы көтөрүлүш чыгарган, бирок Анитта көтөрүлүштү басып, Канешти өз борбору кылган. Бирок, Куссаранын өзү салттык мааниге ээ бойдон калгандай көрүнөт. Анитта ошондой эле Залпува жана Хаттум мамлекеттерин жеңип, андан кийин Улуу Падыша титулун алган. Көпчүлүк окумуштуулар дагы бир падыша, Лабарна I ди да Куссара династиясынын мүчөсү катары кабыл алышат.

Биринчи хетт падышаларынын бири катары таанылган I Хаттусили өзүн «Куссара адамы» деп атаганы белгилүү, бирок анын борбору (кыязы, ал ошондон ысымын алган) Хаттуса болгон. Дагы бир жолу, Куссара ошол кезде да белгилүү бир маанилүүлүккө ээ болгондой көрүнөт, анткени Хаттусили өзүнүн мураскорлугу боюнча кеңешти так ошол жерде чакырган.

Экономика, тил жана башкаруу

Куссаранын тили же диалекти ассирия же хетт тексттеринде табылган да, сүрөттөлгөн да эмес, бирок байыркы ассирия соода тактайчаларынын далилдеринен шаарда сарай жана карум (ассирия соода станциясы) болгону белгилүү. Куссаранын падышалары Канештин Карум IB мезгилинде Канештин падышаларына айланышкан. I Хаттусили жана III Хаттусили Хатти жеринин падышаларынын келип чыгышын эскеришкен, анткени I Хаттусили өзүн мындай атаган: «Куссара адамы... Улуу Падыша Табарна, Улуу Падыша Хаттусили, Хатти жеринин падышасы». Хаттусанын эч бир падышасы Хаттуса падышаларынын келип чыккан жери катары башка эч бир шаарды же жерди эч качан эскерген эмес.

Куссаранын падышалары жана алардын уруусу Хетт Байыркы Падышалыгынын негизин түзгөндүктөн, хетт тили (аны сүйлөгөндөр тарабынан Канеш же Неса шаарынын атынан «Несили» деп аталган) башкаруучу кызматкерлердин тили болгон. Куссаранын тили индо-европалык болгон деп божомолдонот, анткени эгер андай болбосо, анын көрүнүктүү мураскору хетт тилинде индо-европалык эмес элементтер алда канча көп болмок. Гарольд Мелчерт өзүнүн «The Luwians» (2003–17) китебинин «Prehistory» бөлүмүндө мындай тыянак чыгарган: «Хетт тилинин негизги сөздүк корусу индо-европалык бойдон калат». Анитта Тексти Питхана Канешти басып алганда ага зыян келтирбегенин, тескерисинче тургундарды «өзүнүн энелери жана аталары» кылганын катталат. Айрым окумуштуулар бул уникалдуу билдирүүнү Куссара менен Канештин ортосунда маданий жана/же этникалык жакындык болгон дегенди билдирет деп түшүнүшөт.