Lagina

Лагина (байыркы грек тилинде: τὰ Λάγινα) же Лагиния (Λαγινία) — байыркы Кариядагы шаар жана диний борбор болгон. Анда Гекатанын маанилүү монументалдык ибадатканасы бар болгон, ал жерде ар жылы чоң майрамдар өткөрүлгөн. Байыркы доордун көпчүлүк бөлүгүндө ал Стратоникеянын аймагынын курамында болгон.

Анын жайы Түркиянын түштүк-батышындагы, Анатолиядагы Тургут жанында жайгашкан.

Тарых

Акыркы изилдөөлөр жайдын коло доорунан баштап үзгүлтүксүз түрдө жашалып же пайдаланылып келгенин көрсөттү.

Лагинанын шаар жана диний ыйык жай катары эрте тарыхы жөнүндө аз нерсе белгилүү, бирок ал б.з.ч. 4-кылымдын башында эле болгон. Ал кезде Лагина жакынкы Коранзанын дема (аймактык бөлүгү) болгон. Синури же Лабраунда ыйык жайларынан айырмаланып, Лагина Гекатомниддер тарабынан колдоого алынбаган окшойт.

Лагина Стратоникея полисинин негизги айылдык культ борборлорунун бири болгон. Стратоникея б.з.ч. 3-кылымдын ортосунда македониялыктар жана жергиликтүү карийлер тарабынан отурукташкан, Кариядагы селевкиддик ири колония болгон. Ар жылы стратоникеялыктар Лагинадагы Гекатанын ибадатканасына жана Панамарадагы Зевстин ибадатканасына паломничествого барышкан. Тацит стратоникеялыктардын арасындагы Триви сыйынуусу жөнүндө сөз кылганда, ал, аныгы, Гекатаны назарда тутканы айкын. Геката кудайы Стратоникея үчүн ушунчалык маанилүү болгондуктан, анын келбети б.з.ч. 167/166-жылдардан кийин көз карандысыз шаардын тыйындарында пайда болгон.

Селевкид падышалары Лагинанын ыйык аймагында чоң курулуш иштерин жүргүзүп, аны ошол доордогу алдыңкы диний борборго айландырышкан. Лагина менен Стратоникея 11 километрлик «ыйык жол» менен бири-бирине туташкан, аны бойлой паломниктер жүрүп өтүшкөн.

Лагина менен Стратоникеянын тыгыз байланышы селевкиддер Кариянын үстүнөн бийликти жоготкондон кийин да улантылган. Б.з.ч. 188-жылы Апамея келишими Кариянын башкаруусун Родосго берген, ал Рим–селевкид согушунда Рим Республикасынын союздашы болгон. Ошол мезгилдин жазуусу Гекатанын башкы дин кызматчысы, Стратоникеянын буйругу менен, родостук Күн кудайы Гелиостун жергиликтүү дин кызматчысы болуп дагы дайындалганын көрсөтөт.

Кариянын калган бөлүгү менен бирге, Лагина менен Стратоникея б.з.ч. 2-кылымдын аягында Рим Азия провинциясынын курамына кирген. Рим доорунда Лагинада Гекатанын эң татаал ибадатканасы курулган. Мурда ибадатканасынын Биринчи Митридаттык согуштан (б.з.ч. 80-жылдардын аягы) кийин курулган деп ойлошкон, азыр ал б.з.ч. 133-жылдагы Эумен III Аристониккке каршы согуштан мурун курулган деп түшүнүлөт. Ибадаткана так ошондой деп аталган «Ионий Ренессансынын» акыркы чоң эстелиги деп эсептелет, ал Галикарнас мавзолейи сыяктуу эстеликтер менен Гекатомнид Карияда башталган.

Монументалдык курулуш Рим империясы учурунда дагы уланган. Император Август өзү б.з.ч. 40-жылы Лагинага парфиялык колдоого ээ козгоочу Квинт Лабиен кол салгандан кийин, жайдын зыяндан калыбына келишине жардам берүү үчүн чоң каражат берген. Айрыкча, жаңы курмандык үстөлү курулган.

Лагина катастрофалык жер титирөөгө чейин гүлдөп келген — б.з.ч. 365-жыл. Ал датадан кийин бардык стоалар колдонулбай калган, борбордогу курмандык үстөлү жарака кеткен. Кийинчерээк курмандык үстөлү менен ибадаткананын ортосунда чоң базилика курулуп, ал б.з. 4–6-кылымдарда колдонулган.

Лагина эрте мезгилде христианланган жана епископтун кафедрасы болгон; азыр турак кафедра эмес, бирок Рим католик чиркөөсүнүн титулдук кафедрасы бойдон калууда.

Гекатага сыйынуу

Лагина Гекатага арналган монументалдык ибадатканалардын эң чоң жайы болгон. Ошондуктан Лагинада аткарылган ритуалдар уникалдуу болгон. Геката байыркы грек мифологиясынын кудайы, анын тамыры, балким, карий жана анатолиялык болгон. Анын негизги атрибуттарына факелдер, ачкычтар жана иттер кирген, бүгүнкү күндө ал көбүнчө сыйкырчылык менен байланыштырылат.

Бул ритуалдардын бир бөлүгү «Ачкыч көтөрүү» аземи болгон, ал аземде жаш кыздардын хору шаарга берилгендигин билдирүү үчүн Лагинадан Стратоникеяга чейин жөө басып барган. Кайтып келгенде, дарбазаларды ачкычты көтөргөн кыз (клейдофорос) ачкан жана диний майрамдар башталган. Бул ритуал Стратоникеянын Лагинаны көзөмөлдөгөнүн саясий эскертүүсү гана эмес, Гекатанын жер астынын ачкычтарын көзөмөлдөгөнүн да эскерткен.

Казуу иштери

Лагина жайын XVIII–XIX кылымдарда көп саякатчылар кыдырып келишкен. Британиялык археолог Чарльз Томас Ньютон 1856-жылы жайдан отуздан ашык жазууну жана тогуз кооздолгон фриз блогун тапкан. Анын басылмалары Лагинага Европанын илимий көңүлүн бурган.

Лагинада расмий казуу иштери 1891-жылы Осман Хамди Бейдин жетекчилиги астында башталган. Лагинада жүргүзүлгөн археологиялык изилдөөлөр тарыхый жактан маанилүү, анткени бул түрк илимий тобу тарабынан жүргүзүлгөн биринчи расмий казуу болгон.

1993-жылы Муғла музейинин жетекчилиги астында, профессор Ахмет Тырпан кеңеш берген эл аралык топ казуу жана реставрация иштерин улантты.

2020-жылы жайда кеңири реставрация жана казуу иштеринен кийин Геката ибадатканасынын байыркы колонналары кайра тургузулган. Ибадатканадагы казуунун жетекчиси профессор Билал Сёгют, ибадаткана Геката кудайына сыйынуучу жай болгон 2050 жыл мурда колонналардын кайсы жерде турганын келүүчүлөр азыр көрө аларын белгилеген. Колонналар коринф ордени менен курулган: ибадаткананын кыска тараптарында 8, узун тараптарында 11 колонна бар. Кире бериш дарбазасындагы жазуу Император Августун Геката ыйык жайын каржылык жактан колдогонун көрсөтөт.

Фризалар

Геката ыйык жайынын фризалары Стамбул археология музейлеринде көргөзмөгө коюлган. Бул фризаларда төрт башка тема чагылдырылган: чыгыш фризинде Зевстин жашоосунун сахналары; батыш фризинде кудайлар менен гигантардын салгылашы; түштүк фризинде карий кудайларынын жыйылышы; ал эми түндүк фризинде амазонкалардын салгылашы сүрөттөлгөн.