Lake Eğirdir

Эгирдир (түркчө: Eğirdir Gölü, мурда Эгридир) — Түркиянын Көлдөр аймагындагы көл. Эгирдир шаары анын түштүк учунда, Анталиядан 107 километр (66 миля) түндүктө жайгашкан. 482 чарчы километр (186 чарчы миля) аянты менен ал Түркиядагы төртүнчү эң чоң көл жана экинчи эң чоң таза суулуу көл.

Аты

Шаар менен көл мурда шаардын байыркы грек аты Акротириден келип чыккан түрк айтылышы боюнча Эгридир деп аталган. Түркчө Эгридир «ал ийри» дегенди билдирет, ошондуктан терс маанисин алып салуу үчүн, 1980-жылдардын ортосунда «и» менен «р» тамгалары жаңы расмий атта орун алмашкан, ушундай жол менен айлануу менен гүлдөрдү элестеткен Эгирдир деген ат пайда болгон, бирок Түркиядагы көп адамдар дагы деле шаарды да, көлдү да мурдагы аты менен аташат.

Тарыхы

Эгирдир көлү байыркы мезгилде да болгон болушу керек, себеби жакынкы Парлаос шаарынын монеталарында кемелер тартылган, бирок байыркы тексттерде көл жөнүндө анык шилтемелер табылган эмес, ошондуктан анын байыркы аты белгисиз бойдон калууда. Көлдүн тегерегинде бир катар байыркы конуштар табылган: аттары белгилүү жерлер — Эгирдирдин өзү (тарыхый жактан Акротерион деп белгилүү), Парлаос, Малос жана Простанна; ал эми байыркы аттары белгисиз жерлер — Бедре, Газири жана Эртокуш Хан урандыларынын жайлары, ошондой эле Йешил Ада (Жашыл арал). (Азыркы атынын негизинде, Бедре — азыр Гёкче деп аталат — байыркы мезгилде «Петра» деп аталган болушу мүмкүн.) XIV кылымда Ибн Баттута Эгирдирдеги (же ал арабча Акридур деп аталган шаардагы) көлдө соода кемелеринин жүргөнүн эскерген.

Гидрологиясы

Эгирдир көлү болжол менен 40 ар кандай булактан, алардын айрымдары үзгүлтүктүү болсо да, ошондой эле анын 3309 км² дренаждык бассейнинин ичиндеги жамгырдан да азыктанат. Эгирдир көлүнө куйган негизги агымдар — Пупа, Хойран, Ялвач жана Чай. Буулануудан тышкары, суу Эгирдир көлүнөн же Ковада каналы аркылуу Ковада көлүнө агып чыгуу менен, же көлдүн түбүндөгү болжол менен 20 табигый ойдуңдын (понорлордун) биринен агып түшүү менен, же көлдүн тегерегине курулган 11 ирригация соргучунун бири аркылуу соргулуп чыгуу менен чыгат. Көлдөгү суунун орточо кармалуу убактысы 2,5–3 жыл.

Көлдүн орточо тереңдиги 7 м, эң терең жери 13 м. Эгирдир көлүнүн суу деңгээлиндеги олуттуу термелүүлөр сейрек эмес. Анын жалпы көлөмү 4000 текче гектометр (140 миллиард текче фут), анын 1000 текче гектометри (35 миллиард текче фут) ирригация, ичүүчү суу же башка адамдык керектөөлөр үчүн алынат. Көлдөн алынган суу менен болжол менен 45 000 гектар жер сугарылат. Көлдө термалдык катмарлануу жок.

Хойран Богазы деп аталган бугаз Эгирдир көлүн эки бөлүккө бөлөт: чоңураак Эгирдир көлүнүн өзү жана кичинекей Хойран көлү.

Аралдар

Эгирдир көлүндө узун дамба менен Эгирдир шаарына туташкан эки арал бар:

Джан Ада («Жашоо аралы» дегенди билдирет) — эки аралдын кичинекейи.

Йешил Ада («Жашыл арал», мурда Нис деп аталган) — 1923-жылга чейин таш жана жыгач үйлөрдө жашаган грек коомчулугунун мекени болгон.

Балыктар

Каregин Деведжияндын 1915-жылкы «Türkiye'de Balık ve Balıkçılık» («Түркиядагы балык жана балык уулоо») эмгегинен баштап, Эгирдир көлүндө жалпысынан 15 ар кандай балык түрү катталган. Алардын 7си азыр деле көлдө жашап жаткан эндемик түрлөр, 2си жергиликтүү жактан жоголуп кеткен эндемик түрлөр, 4өө киргизилген түрлөр, 1и келип чыгышы белгисиз, бирок аймакка мүнөздүү түр, дагы 1и статусу белгисиз, бирок, кыязы, экзотикалык түр. 1950-жылдардан бери инвазивдик түрлөрдүн киргизилиши, ашыкча балык уулоо менен катар, жергиликтүү экосистемада олуттуу бузулууларды жараткан. Биринчи ири өзгөрүү 1955-жылы, башка балыктарды жей турган, жергиликтүү эмес судак атайылап көлгө киргизилгенде болгон. Мунун себеби көлдүн жергиликтүү балыктары коммерциялык балык уулоо үчүн экономикалык жактан анча баалуу болгон эмес. Көлдүн экосистемасынын калк динамикасы «тез эле кыйрап», эки эндемик түр жергиликтүү жактан жоголуп кеткен. Ошондон бери, көлгө 1996-жылга чейин баары нерсени жеген прус саздагы жана 2003-жылга чейин планктон менен балык жеген чоң чешуялуу кум сымал балык сыяктуу башка экзотикалык түрлөр да киргизилген.

Эндемик түрлөр:

Евразия сазаны (Cyprinus carpio): анын саны ашыкча балык уулоо, жашоо чөйрөсүнүн жоголушу жана инвазивдик түрлөрдөн улам олуттуу азайган.

Эгирдир бир баш балыгы (Capoeta pestai): 1955-жылдан бери судактын жем кылышы бул балыктын санын катуу коркунучта турган абалга алып келген, бирок 2000-жылдары судактын саны азайган сайын, ал кичине сандарда кайра пайда боло баштаган. Кючюк жана башкаларга ылайык, ал «көлгө куйган кичине агым калкан жана үрөп-жайлоо жайын түзгөндүктөн» аман калган.

Эрегли бир баш балыгы (Hemigrammocapoeta kemali): Кючюк жана башкаларга ылайык, бул балыктын Эгирдир көлүндөгү биринчи катталышы 1950-жылы Курт Косвиг тарабынан болгон, ал аны туура эмес Tylognathus klatti деп аныктаган. Кандай болбосун, ал 1958-жылдан бери көрүнгөн эмес; кыязы, судак тарабынан жок болгонго чейин уулануу менен жоюлган.

Кавинне (Pseudophoxinus handlirschi): көл менен анын бассейнине мүнөздүү түр, акыркы жолу 1960-жылы уулоо жүргүзүлгөн. Расмий жазуулар жок, бирок жергиликтүү балыкчылар менен маектешүүлөргө таянуу менен, ал 1970-жылдардын башында жоголуп кеткен окшойт. Ал көлдүн ачык суу зонасында жашап, мурда коммерциялык балык уулоонун маанилүү булагы болгон.

Эгирдир бир баш балыгы (Pseudophoxinus egridiri): Кючюк жана башкаларга ылайык, P. egridiri башка Pseudophoxinus түрлөрүнөн бөлөк бөлүнүшү керек, себеби анын кабыкчалары менен омурткаларынын саны башка. Ал P. handlirschiден башка эконишни өнүктүргөн, жана алар башка жашоо чөйрөлөрүндө жашашкан. Азыр, P. egridiri катуу коркунучта; ал негизинен көлгө куйган Караот аймагы жана Ялвач суусу сыяктуу муздак суулуу агымдарда жашайт. Кургакчылыктан улам жашоо чөйрөсүнүн жоголушу жана булганыч бул түр үчүн негизги коркунуч болуп саналат.

Балтика вимбасы (Vimba vimba): Деведжиян 1915-жылы аны «асыл акбалык» деп атаган, ал орточо көлөмдө уулоого алынган. Кючюк жана башкаларга ылайык, анын саны 2000-жылдары азайган.