Laleli Mosque

Лалели мечити (түркчө: Laleli Camii, сөзмө-сөз «Лала мечити») — Түркиянын Стамбул шаарынын Фатих районундагы Лалели кичи районунда жайгашкан XVIII кылымдагы осмон падышалык мечити.

Тарых

Мечитти султан III Мустафа өзүнүн падышалык же султандык мечити катары кызмат кылуу үчүн буйрук берип курдурган. Мурдагы султандар өз падышалык мечитин ирирээк аскердик жеңишти эскерүү үчүн куруу салтын карманышкан болсо, III Мустафа мындай жеңиштерге чейин эле курулушту буйрук берип, бул салтты этибарга алган эмес. Курулуш 1760-жылдын 5-апрелинде башталып, 1764-жылдын 9-мартында аяктаган. Бир заманбап жазуучунун сөзүнө ылайык, мечит расмий түрдө Нур Мустафа («Мустафанын жарыгы») деп аталган, бирок ал курулган кичи райондун аты боюнча элдик арасында Лалели мечити («Лалалар мечити») деп белгилүү болуп калган.

Мечиттин архитектору тарыхый документтер менен так тастыкталган эмес, бирок искусство таануучулар мечитти мечит бүткөн мезгилде башкы падышалык архитектор болгон Мехмед Тахир Агага таандык кылышат. Долбоордо орточо болжол менен 770 жумушчу иштеп, алардын үчтөн эки бөлүгү мусулман эместер, калганы мусулмандар болгон.

Мечит III Мустафанын түрбесин, комплекске кирешелердин бир бөлүгүн берген жанаша жаткан карыз-сарайды, себилди жана медресени камтыган чоңураак комплекстин (куллие) борбордук бөлүгү болгон. III Мустафа 1774-жылы каза болгондон кийин комплекске тиркелген мазарда көмүлгөн. Мечит жана анын комплекси 1766-жылдагы жер титирөөдөн жана, Юнвер Рюстемдин пикири боюнча, 1783-жылдагы өрттөн зыян тарткан. 1783-жылы ал толугу менен калыбына келтирилген. Доган Кубандын пикири боюнча, архитектор Сеит Мустафа Ага жүргүзгөн бул калыбына келтирүү иштери мечиттин баштапкы келбетин сактап калган. Мазардын фасады XIX кылымдын башында жаңы мрамор терезе алкактары менен жаңыртылган. Комплекстин медресеси 1911-жылы өрттөн жок болгон.

Архитектурасы

Мечит ошол мезгилдин осмон барокко стилинде курулган. Анын планировкасы III Мустафанын каалоосу боюнча классикалык мезгилдеги мурдараак курулган Эдирненин Селимие мечитинин планировкасына негизделген. Мечит менен анын комплексинин кооздоосу бекем барокко стилинде. Ошентип мечит мурдараак курулган, III Мустафанын мурункусу тарабынан аяктатылган осмон барокко стилиндеги биринчи падышалык мечит болгон Нуросмание мечитинин визуалдык стилин камтыйт, бирок анча катуу эмес түрдө, аны салттуу осмон архитектурасы менен көбүрөөк айкалыштырган түрдө.

Тышкы көрүнүшү

Мечит комплексин каржылык жактан колдоо үчүн ижарага берилген күмбөздүү дүкөндөр комплексинин үстүндөгү бийик террасада курулган. Мечиттин курулмасынын астында, борборунда фонтаны бар, сегиз зор мамыга таянган чоң зал бар.

Мечит түндүк-батыш–түштүк-чыгыш огу боюнча багытталган жана анын түндүк-батышында ыйбадат залынан болжол менен эки эсе чоң тик бурчтуу короо бар. Бул короодо он сегиз күмбөздүү бөлүктөн турган ырааттуу аркада жана борборунда дааратка арналган фонтан бар. Мечиттин өзү кирпич жана таш пайдубалга ээ, ал эми анын үстүндөгү курулма таш жана күмбөздү коштогон сегизбурчтук барабанга ээ. Короонун кире беришин коштогон портиктин эки учунда эки мунара жайгашкан.

Ички көрүнүшү

Лалели мечити тик бурчтуктун ичине сыйдырылган сегизбурчтук формасында, батыш учунда галереясы бар. Дубалдар кызыл, көк, сары жана күрөң түстөрдөгү ар түрдүү мрамор менен кооздолуп, андан ары жарым баалуу оникс жана яшма менен opus sectile техникасында жасалган медальондор менен кооздолгон. Михраб менен минбар да баалуу мрамордор менен бай кооздолгон. Ички бөлүгү актан жана боёлгон айнектердин айкалышындагы көп сандагы терезелер менен жакшы жарыктандырылган.

Күмбөздүн диаметри 12,50 метр (41,0 фут), бийиктиги сегиз аркадан турган сегизбурчтук барабанда 24,50 метр (80,4 фут), бурчтардагы аркаларда жарым-күмбөздөр, ал эми михраб менен нартекстин борбордук бөлүгүнүн үстүндөгү аркаларды бириктирген чоңураак жарым-күмбөздөр бар.

Комплекс

Лалели мечитинин куллиесинин айрым курулмалары жылдар өтүшү менен жок болуп кеткен, бирок Орду көчөсүнө караган мазар сакталып калган. Ал сегизбурчтук күмбөздүү түрбе болуп, III Мустафанын, анын уулу жана мураскору III Селимдин, кыздары Хибетулла менен Фатма Султан жана Михримах Султандын мүрзөлөрүн камтыйт. Ички бөлүгү XVI кылымдагы кайра пайдаланылган Изник кербичтери менен кооздолуп, жогорку дубалдарды каллиграфия тилкеси курчап турат. Түрбенин жанындагы мүрзөстанда, ошол мезгилдеги осмон металл иштетүү өнөрүнүн үлгүсү болгон кооз коло тор менен курчалган Адилшах Кадындын мүрзөсү бар. Комплекстин вакфы (кайрымдуулук фонду) ошондой эле мечит менен анын куллиесин кармап туруу үчүн кирешелер берген шаар боюнча бир нече имаратты да камтыган. Алардын арасында эки карыз-сарай өзгөчө белгилүү болгон: жанаша жаткан Таш Хан (мурда Чукурчешме Хан деп аталган) жана Улуу Базардын түндүгүндөгү соода районунда жайгашкан чоңураак Бююк Йени Хан. Тайяре пәтерлери 1922-жылы мечиттин жанында, мечиттин комплексине таандык болгон, 1911-жылы өрттөн жок болгон Коска медресесинин ордунда курулган. Бул имараттар кийин беш жылдыздуу мейманканага айландырылган.