Magnesia on the Maeander

Магнесия же Меандр боюндагы Магнесия (байыркы грекче: Μαγνησία ἡ πρὸς Μαιάνδρῳ же Μαγνησία ἡ ἐπὶ Μαιάνδρῳ; латынча: Magnesia ad Maeandrum) — Иониядагы, көлөмү боюнча олуттуу, Приена, Эфес жана Траллес үч бурчтугунда соода жана стратегиялык жактан маанилүү жерде жайгашкан байыркы грек шаары. Шаар Фессалиядан келген жана бул аймакка кээ бир крителиктер менен бирге отурукташкан магнеттердин атынан Магнесия деп аталган. Кийинчерээк, жанындагы лидия шаары Сипил боюндагы Магнесиядан айырмалоо үчүн ага «Меандр боюндагы» деп кошумча берилген. Мурда бул жер бир нече байыркы жазуучулар эскерген Левкофрис деп аталган.

Магнесиянын айланасындагы аймак өтө асыл болуп, мыкты шарап, инжир жана бадыраң берип турган. Ал Торакс тоосунун беткейинде, Эфестен жогору жактагы Меандр дарыясынын куймасы кичине Летакус дарыясынын боюнда курулган. Ал Милет шаарынан 15 миля алыс болгон. Шаардын урандылары Түркиянын Айдын облусунун Германджик районундагы азыркы Текин кыштагынын батышында жайгашкан.

Магнесия Ониянын чегинде жаткан, бирок ал Грециядан келген эолиялыктар тарабынан отурукташтырылгандыктан, Иония лигасына кабыл алынган эмес. Магнесия бир мезгилге лидиялыктар тарабынан башкарылышы мүмкүн, жана бир мезгилге персиялыктардын контролунда болуп, киммериялыктардын кол салууларына дуушар болгон. Кийинки жылдарда Магнесия Экинчи Митридат согушу учурунда римдиктерди колдогон.

Жалпы тарых

Магнесия тезинен чоң күч менен гүлдөөгө жетишип, Эфестин чакырыгына каршы тура ала турган деңгээлге жеткен. Бирок шаар биздин заманга чейинки 726-жыл менен 660-жылдын ортосунда бир мезгилде киммериялыктар тарабынан басып алынып, талкаланган. Ээн калган жай көп өтпөй кайра отурукташтырылып, милеттиктер тарабынан же, Афиней айткандай, эфестиктер тарабынан кайра курулган. Лидиянын перс сатраптары да кээде шаарда жашашкан.

Биздин заманга чейинки V кылымда, сүргүнгө айдалган афиналык Фемистокл Персияга келип, Артаксерксеге өз кызматын сунуштаган, жана үй-бүлөсүн багуу үчүн ага Магнесияны башкарууга уруксат берилген.

«Магнит» сөзү, кыязы, окшош аты бар коңшу шаар Сипил боюндагы Магнесиянын айланасында табылган магнит таштардан келип чыккан.

Римдиктер доорунда, Антиох Тавр тоосунан ары чыгышка сүрүлгөндөн кийин, Магнесия Пергам падышалыгынын курамына кошулган. Ушул мезгилден кийин шаар кичирейген окшойт жана сейрек эскерилет, бирок аны Плиний менен Тацит дагы эле эскерет. Гиерокл аны Азия провинциясынын епископтуктарынын арасына кошот, ал эми кийинки документтер бир мезгилде ал Меандрополис деген атты алганын көрсөтөт. Шаардын император Аврелий менен Галлиен доорундагы бар болгондугу тыйындар менен күбөлөндүрүлөт.

Левкофрина

Шаарда төрт жылда бир болуучу Левкофрина (Λευκόφρυνα) деп аталган чоң фестиваль өткөрүлүп, аны көрүүгө бүткүл грек дүйнөсүнөн адамдар чогулуп келишкен.

Көрүнүктүү жерлер

Магнесияда кудайлардын энеси Диндимена ибадатканасы болгон; Фемистоклдун аялы же кызы ошол кудай айымдын дин кызматчысы болгон деп айтылат.

Страбон кийинчерээк ибадаткана мындан ары жок экенин, шаар башка жерге көчүрүлгөнүн белгилеген. Страбон эскерген шаардын жайынын өзгөрүшү башка ошол мезгилдеги авторлор тарабынан белгиленген эмес, бирок кээ бирлери Магнесия Меандр дарыясынын боюнан дарыядан үч миля алыстыктагы Торакс тоосунун этегине көчүрүлгөн деп сунуштайт.

Страбон көргөн жаңы шаар, өлчөмү жана байлыгы боюнча Эфес ибадатканасынан артта калган, бирок Кичи Азиядагы бардык башка ибадатканалардын сулуулугунан ашкан Артемис Левкофриена (байыркы грекче: Ἄρτεμις Λευκοφρυηνή) ибадатканасы менен белгилүү болгон:

«Эфестен кийин жолуккан биринчи шаар — эолиялык шаар болгон Магнесия... Азыркы шаарда Артемис Левкофриена ибадатканасы бар, ал өз ыйык жайынын өлчөмү жана берилген белектердин саны боюнча Эфестеги ибадатканадан кем, бирок ыйык короосунун курулушунда көрсөтүлгөн айкалыш жана чеберчилик боюнча андан алда канча жогору турат. Ал өлчөмү боюнча Азиядагы бардык ыйык короолордон, Эфестеги [Артемиске] жана Дидимидеги [Аполлонго] арналгандан башка, ашып түшөт.»

Витрувийге караганда, Артемис ибадатканасы архитектор Гермоген тарабынан иониялык стилде курулган. Биздин заманга чейинки III кылымда кудай айым Артемистин теофаниясы (кудайдын көрүнүшү) деп берилген окуядан кийин, ибадаткана менен шаар башка грек мамлекеттери тарабынан асилия (баш калкалоо) жайы катары таанылган.

Шаардын ибадатканалары Кеч Рим империясында бутпарастарды куугунтуктоо мезгилинде жабылган болушу мүмкүн жана бүгүнкү күндө эки ибадаткананын да аз бөлүгү сакталып калган. Меандр боюндагы Магнесиянын жайы бир мезгилде азыркы Гюзельхисар менен теңдештирилген; ошондон бери Артемис ибадатканасынын урандылары Инджк-базардан табылган, жана акыркысы кыйла ыктымал жай деп эсептелет.

Магнесиядагы дагы бир маанилүү эстелик — шаардын түштүк-батыш бөлүгүндөгү узундугу 185,90 метр болгон стадион.

Азыркы казуулар

Археологиялык жайдагы биринчи казуулар 1891-1893-жылдары Пергам курмандык ордунун ачуучусу Карл Хуманн жетектеген немис археологиялык тобу тарабынан жүргүзүлгөн. Алар 21 айга созулуп, театрды, Артемис ибадатканасын, агораны, Зевс ибадатканасын жана пританейди бир бөлүктөн ачкан. Жайдагы казуулар дээрлик 100 жылдык тыныгуудан кийин, 1984-жылы Анкара университетинин Орхан Бингёл жана Түркиянын Маданият министрлиги тарабынан кайра башталган.

Жайдан табылган нерселер азыр Стамбул менен Айдында, ошондой эле Берлин менен Парижде көргөзмөгө коюлган. Зевс ибадатканасынын порталынын (пронаос) жана Артемис ибадатканасынын бир бөлүгүнүн копиялары Берлиндеги Пергамон музейинде көрүлүшү мүмкүн. Магнесиянын архитектуралык калдыктарынын көбү жергиликтүү акиш күйгүзүүчүлөр тарабынан көптөн бери бузулган. Зевс ибадатканасынын жакшы сакталган калдыктары Хуманндын казуу экспедициясынан кийин да жергиликтүү тургундар тарабынан бузулган.

2018-жылы июлда алты грек айкели табылган. Артемис ибадатканасынын урандыларынан төрт аял, бир эркек жана бир белгисиз жынысы бар айкел казылып чыгарылган.