Magok-i-Attari Mosque

Магоки Аттори мечити (өзбекче: Magʻoki Attori masjidi, тажикче: Масҷиди Мағокии Атторӣ, романизацияланган түрдө: Masjidi Maghokii Attori, перси тилинде: مسجد مغاکی عطاری, романизацияланган түрдө: Masjed-e Maghākī-ye Attārī) — Өзбекстандын Бухара шаарындагы тарыхый мечит. Ал Ляб-и Хауздун тарыхый диний комплексинин бир бөлүгүн түзөт. Мечит Бухаранын тарыхый борборунда, По-и-Каляндан болжол менен 300 метр түштүк-батышта, Токи Телпак Фурушон соода күмбөзүнөн 100 метр түштүк-батышта жана Ляб-и Хауздан 100 метр чыгышта жайгашкан. Ал ЮНЕСКОнун Бухаранын тарыхый борбору Бүткүл дүйнөлүк мурас объектисинин бир бөлүгү. Бүгүн мечит килем музейи катары колдонулат.

Тарых

Ал исламга чейинки доордогу зороастризм ибадатканасынын калдыктарынын үстүнө IX–X кылымда курулган деп болжолдонот. Араб басып алуусуна чейин Магоки Аттори мечитинин ордунда базар болгон. Ал буттарды, дары-дармектерди жана даараттарды — аттор (жыпар жыттарды) жана башка товарларды сатуучу базар болгон. Мындан тышкары, мурда бул жерге жакын Ай ибадатканасы (Мах) болгон. Биринчи синагога курулганга чейин, Бухарадагы жүйүттөр мечитте мусулмандар менен бир жерди бөлүшүп келишкен. Кээ бирлер бухаралык жүйүттөр менен мусулмандар бир эле убакытта, бир эле жерде катар сыйынышкан дешет. Башка булактар жүйүттөр мусулмандардан кийин сыйынышкан деп бекем турушат. Мечит ошондой эле Орто Азиядагы сакталып калган эң эски мечиттердин бири жана Бухарада могол басып алуусуна чейинки мезгилден сакталып калган бир нече имараттын бири экени менен да белгилүү. XII кылымда, Бухарада кара-хандар бийлик кылганда, мечит олуттуу кайра курулуп, жаңыртылган. Ал ошондой эле түштүктө жаңы негизги фасад алган. XV кылымдын ортосунда, ал реставрацияланып, чыгыш тарапта айвандуу жаңы портал курулган. 1930-жылдардын башында мечит дагы бир жолу реставрацияланган.

Мавераннахрдагы биринчи мечиттер арабдар тарабынан анын кээ бир аймактарын басып алуу процессинде, мындан тышкары, калкты жаңы динге киргизүү максатында, негизинен ири шаарларда салынган, алар көп учурда исламга чейинки диний имараттардын ордуна курулган. Ушундай жол менен, Бухарада Магоки-Аттори мечити мурдагы от ибадатканасынын ордунда пайда болгон. Анын тарыхы алыскы Согдиана өлкөсүнө чейин барат, ошол мезгилде бул аймак Мах (Ай) базарынын орду болгон, ал жерде ибадатканa болуп, эл кудайларынын сүрөттөрү сатылган.

Археологиялык изилдөөлөр IX–XI кылымдардын аягында бул жерде эки монументалдуу имарат болгонун көрсөттү. Ылдыйкы мечиттин сырткы кирпич дубалдары, кирпич полу, оймо-чийме жасалган жыгач мамылар менен таянган күчтүү жыгач тирөөчтөрдөгү тегиз шыбы болгон. Археологиялык жактан, дал ушул жерде от табынуучулардын ибадатканасы болгонун, ал кийинчерээк мечитке ыңгайлаштырылганы аныкталган; мечиттин сырты кесилген күйгүзүлгөн кирпичтердин фигуралуу кладкасы менен жасалгаланган. Ал 937-жылкы чоң өрттө күйүп кетип, узак убакыт урандыда жаткан. Түп-тамырынан кайра курулган, тегерек мамылардагы тегиз плита залы менен күйгүзүлгөн кирпич мечити мурдагыдан кичине болгон. Анын ички бөлүгү сүрөттөр, чопо оймолор жана боёлгон оймо ганч менен жасалгаланган. Убакыттын өтүшү менен мечит кыйрап, XII кылымдын экинчи жарымында анын ордуна бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган жаңы имарат курулган.

Убакыттын өтүшү менен имарат маданий катмар менен капталып, кыйратылган. XV кылымда түштүк порталдын аркасы урап түшкөн. XVI кылымдын биринчи жарымына карата мечит жерге ушунчалык «баткандыктан», башкаруучу Абдулазиз хан (1540–1550) шаардын бул бөлүгүн чоң реконструкциялоо мезгилинде аны атүгүл бузуп салгысы келген. Бирок муну Магоки Аттори мечитинде сыйынып, медитация кылганды жактырган Накшбандия сопулук туугандыгынын жетекчиси Ахмад Касани (өлгөн 1542-ж.) токтоткон. Натыйжада, мечит эски план боюнча, бирок жаңы пол түзүлүштөрү менен кайра курулган. Ичиндеги тегерек мамылар чарчы мамылар менен алмаштырылып, шыптын кош күмбөзү аларга таянган, михрабдын ойдуңу мрамор менен капталган. Чыгыш дубалдын жогорку бөлүгүндө кире бериш ачылып, тепкич менен мечиттин залына байланышкан кичине вестибюль кошулган. Вестибюлдун алдындагы порталдын ойдуңунда, мечитке кире беришинин үстүндө, реконструкция датасы менен мозаикалык курулуш жазуусу коюлган, андан кичине фрагмент бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган.

Архитектура

Имарат 12 x 7,5 чарчы метрдик тик бурчтуу негизги планга ээ. Имараттын негизги огунда, тегиз чатыр торлуу арка терезелери бар эки сегиз бурчтуу толобатты кармайт. Алар да сегиз бурчтуу күмбөздөргө ээ. Мечиттин полу жер бетинен болжол менен 4,50 метр ылдыйда. Бул мечиттин перси тилинде «ор ичинде» же «чуңкур ичинде» дегенди билдирген «магаки» деп аталышынын себеби. Дагы бир «чуңкур» мечит — болжол менен 150 метр түндүк-батышта жайгашкан Магок-и-Курпа мечити. Наршахи өзүнүн «Бухара тарыхы» (болжол менен 950-жыл) эмгегинде, мурдагы ибадатканынын ордунда курулган мечитти «магак», башкача айтканда «чуңкур» деп атаган, анткени ошол убакта эле анын жарымы жогорулаган топурак деңгээли менен көрүнбөй калган. Түштүк фасад эң бай жасалгаланган жана мурдагы негизги кире бериш болгон. Кооздуктар негизинен кесилген жана оймолонгон кирпичтердин жайгашуусу жана гүлдүү мотивдери бар терракота плиткалары аркылуу жасалган. Айвандын учтуу аркасы дубалдарга орнотулган, чырмалма менен жасалгаланган эки чейрек мамыга таянат. Айвандын ар бир жагында, кооздук үлгүлөрү бар үч тик бурчтуу алкак бирден үстүнө коюлган.