Miletus

Милет (байыркы грекче: Μίλητος, романизацияланганы: Mílētos) — азыркы Түркиядагы Меандр дарыясынын куймасынын жанындагы, Анадолунун батыш жээгиндеги таасирдүү байыркы грек шаары болгон. Байыркы мезгилде байлыгы, деңиз күчү жана кеңири колония тармагы менен даңкка бөлөнгөн Милет коло доорунан Рим мезгилине чейин соода, маданият жана инновациянын ири борбору болгон. Шаар байыркы грек философиясы менен илиминин өнүгүшүндө негиздөөчү роль ойноп, Фалес, Анаксимандр жана Анаксимен сыяктуу ойчулдары бар Милет мектебинин мекени болгон.

Милеттин гүлдөшү анын стратегиялык жээк жайгашуусу жана гүлдөгөн айыл чарбасын колдогон, кеңири соода иштерин жеңилдеткен тегерек-четиндеги айыл аймактарынын түшүмдүүлүгү менен тыгыз байланышкан. Шаар Жер Ортолук деңиз менен Кара деңиздин тегерегинде ондогон колонияларды негиздеп, грек дүйнөсүнүн кеңейишине олуттуу таасир эткен.

Археологиялык изилдөөлөр Дидимадагы Аполлон ыйык жайын, шаардын өзгөчө тор пландуу калдыктарын жана узак мөөнөттүү айыл чарба менен айыл башкаруусунун далилдерин камтыган бай материалдык маданиятты ачкан. Тарыхы бою Милет автономиянын жана чет элдик бийликтин мезгилдерин башынан өткөрүп, грек, анадолулук, ал эми кийинчерээк парс жана рим сфераларынын ортосундагы маданий чатырма болуп кызмат кылган. Шаардын туруктуу мурасы анын философияга, шаар курулуш пландаштыруусуна жана грек цивилизациясынын жайылышына кошкон салымында чагылдырылат.

Неолит

Археология Милеттин тегерегиндеги аралдар б.з.ч. 3500–3000-жылдары неолит калкы тарабынан жашалганын көрсөтөт. Милеттен ички жактагы Латмус аймагындагы Бафа көлүнөн алынган өзөк үлгүлөрүндөгү чаң тандары Меандр өрөөнүндө, башка жагынан бош болгон, аз чабылган климакс токойунун үстөмдүк кылганын көрсөтөт. Бул карст, рифт өрөөн рельефинде көп сандагы, кээде геотермалдык булактарда сейрек неолит конуштары түптөлгөн. Жээктеги аралдар балким Меандрдын куймасында, ички аймакка баруучу, тик кыялар менен корголгон жол катары стратегиялык маанисине байланыштуу отурукташтырылган. Өрөөндөгү малчылар аларга таандык болушу мүмкүн, бирок жайгашкан жер деңизди карап турган.

Орто коло доору

Эрте жана орто коло доорундагы тарыхка чейинки археология ички аймактан көрө, Эгей аймагынын башка бөлүктөрүндөгү коом менен окуялардын катуу таасирине кабылган шаарды сүрөттөйт.

Минойлук мезгил

Милеттин эң алгачкы минойлук конушу б.з.ч. 2000-жылга такалат. Болжол менен б.з.ч. 1900-жылдан баштап соода аркылуу алынган минойлук цивилизациянын буюмдары бул жерге келе баштаган. Бир нече кылым бою бул жай ошол цивилизациядан күчтүү таасир алган, бул археологиялык факт негиздөөчү уламышты — б.а. Критден калк агылып келгенин — колдоого алат, бирок аны толук ырастабайт. Страбонго караганда: Эфор мындай дейт: Милетти алгач крит тургундары деңиздин үстүнөн курушкан жана бекемдешкен, ал жерде байыркы Милет азыр жайгашкан, аны крит Милетинен колонизаторлорду алып келип, ошол Милеттин атын берген Сарпедон отурукташтырган, мурда бул жерди лелегдер ээлеп турган. Бирок Павсанийдин айтымында, Милет Криттен келген Сарпедондун досу болгон, шаар анын урматына аталган. Милеттин Келадос деген уулу болгон, жана Келадостун героону Милеттин Дидима жанындагы порту болгон Панормостон табылган.

Кеч коло доору

Милеттин жазылган тарыхы кеч коло доорундагы Хетт империясынын жазмалары жана Пилос менен Кноссостун микен жазмалары менен башталат.

Микен мезгили

Милет б.з.ч. болжол менен 1450–1100-жылдары Кичи Азиянын жээгиндеги микен чеби болгон. Б.з.ч. болжол менен 1320-жылы шаар жакын жердеги Арзаванын Ухха-Зитисинин хеттерге каршы көтөрүлүшүн колдогон. Мурсили генералдары Мала-Зити менен Гулланы Миллаванданы басып алууга буйруган, алар анын кээ бир бөлүктөрүн өрттөп жиберишкен; жердеги казуулардан табылган LHIIIA мезгилиндеги зыяндар ушул рейд менен байланыштырылат. Мындан тышкары шаар хетт планы боюнча чептелген.

Милет андан кийин Манапа-Тархунта каты жана Милавата каты сериясынын бир бөлүгү болгон "Тавагалава катында" эскерилет, булардын баары так эмес мезгилге такалат. Тавагалава каты Миллаванданын Аххияваанын (болжол менен LHIIIB микен Грециясындагы өсүп жаткан мамлекеттин) юрисдикциясындагы Атпа деген башкаруучусу болгонун жана Атрия шаарчасынын Милет юрисдикциясында болгонун белгилейт. Манапа-Тархунта каты да Атпаны эскерет. Эки кат биргеликте укмуштуу окуялардын каарманы Пияма-Раду Атпанын алдында Манапа-Тархунтаны кемсинткенин (башка окуяларга кошумча) айтат; андан кийин хетт падышасы Пияма-Радуну Миллаванданын ичине куугунтуктап, Тавагалава катында Пияма-Радуну Хаттуга берилүүсүн талап кылган.

Милавата каты хетт падышасы менен лувиялык вассал (болжол менен Миранын Купанта-Курунтасы) тарабынан Милетке каршы биргелешкен жортуул жөнүндө айтат жана шаардын (Атрия менен бирге) азыр хетт көзөмөлүндө экенин белгилейт.

Гомер Троя согушу мезгилинде Милеттин Тройянын союздашы болгонун жана Настес менен Амфимахтын жетекчилиги астында карийлердин шаары болгонун эскерет.

LHIIIB мезгилинин акыркы этабында, коло доорундагы Пилос цитаделинин аял кулдарынын арасында сызыктык В муундук жазуусунда жазылган, микен грекчесинде "Милеттик аялдар" дегенди билдирген ми-ра-ти-я болгон.

Милеттин кулашы

Коло доорундагы цивилизациянын кулашы учурунда Милет, кыязы, Деңиз элдери тарабынан дагы бир жолу өрттөлгөн.

Караңгы доор

Мифографтар Афинанын акыркы падышасы Кодрдун уулу Нелей "Гераклиддердин кайтышынан" кийин (б.а. грек Караңгы доорунда) Милетке келгенин айтышкан. Нелей үчүн героон рим Милетинин шаар дубалынын сыртында жайгашкан деп болжолдонот, бул Нелей менен замандаш мурунку шаар борборун белгилейт. Иондуктар Милеттин эркектерин өлтүрүп, алардын карийлик жесирлерине үйлөнүшкөн. Бул Афина менен Милеттин ортосундагы кийинки Персия согуштарында маанилүү роль ойногон туруктуу союзунун мифтик башталышы.

Архаикалык мезгил

Милет шаары Иония лигасын түзгөн Кичи Азиядагы он эки иониялык шаар-мамлекеттин бирине айланган.