Mingachevir reservoir

Мингечевир суу сакталгычы (азербайжанча: Mingəçevir su anbarı) (ошондой эле Мингечевир деңизи (азербайжанча: Mingəçevir dənizi) деп да белгилүү) — Азербайжандын түндүк-батышындагы Кура дарыясындагы чоң суу сакталгычы. Ал Жогорку Карабах жана Жогорку Ширван каналдарын суу менен камсыз кылат жана электр энергиясын өндүрүү, сугат сууну жабдуу жана балык уулоо үчүн колдонулат.

Жалпы маалымат

Мингечевир суу сакталгычы Кавказдагы эң чоң суу сакталгычы, узундугу 70 км (43 миль), туурасы 18 км (11 миль), эң терең жери 75 м (246 фут), орточо тереңдиги 26 м (85 фут), максималдуу көлөмү 15,73 куб километр, жээк узундугу 247 км (153 миль), жалпы аянты 605 чарчы километр (234 чарчы миль).

Суу сакталгычтын суу деңгээли 1945–1953-жылдары Боздаг тоосунун жанында курулган Мингечевир ГЭСинин бенди тарабынан кармалып турат. Ал Азербайжандын эң чоң гидроэлектр станциясы, орнотулган электр кубаттуулугу 401,6 мегаватт. Анын бенди узундугу 1,550 м (5,090 фут), туурасы 16 м (52 фут), бийиктиги 80 м (260 фут).

Суу сакталгычтын алгачкы толтурулушу 1953-жылдан 1959-жылга чейин созулган, ал эми максималдуу сыйымдуулукка чейин 1963, 1968, 1973, 1975, 1976, 1978, 1988 жана 2010-жылдары кайра толтурулган.

Орографиялык сүрөттөлүшү

Кура дарыясынын эки жээги үчүн да тик жарлар мүнөздүү, алар дарыя Мингечевир суу сакталгычына куйган жерде да көрүнөт. Ошентсе да, суу сакталгычтын аймагында палеоген-неоген доорго таандык кумдуу-балчыктуу чөкмөлөр кеңири таралган. Мингечевир суу сакталгычынын четинде мезгил-мезгили менен көчкү процесстери болуп турат.

Мүмкүн болгон аскердик максат катары

Даглык Карабах чыр-чатагынын алкагында, окумуштуулар менен саясатчылар Мингечевир суу сакталгычынын армян күчтөрү тарабынан аскердик максат катары колдонулушу мүмкүндүгүн болжолдоп жүрүшкөн. Орус этнографу Сергей Арутюнов 2010-жылдагы маегинде мындай деп билдирген:

2014-жылдагы армян-азербайжан кагылышуулардын натыйжасында, Армениянын Коргоо министри Сейран Оганян 7-августтагы өкмөттүн отурумунда Азербайжандын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Жарандык коргоо аскерлери акыркы убакта негизинен армян күчтөрү тарабынан чабуулга алынышынан коркуп, Мингечевир ГЭСин коргоп жаткандыгын билдирген. Буга жооп катары, Азербайжандын Коргоо министрлиги эртеси күнү «армян эли Мингечевир ГЭСине каршы каалаган диверсия аракети армян тарапка андан да оор жоопко арзыйт» деп жарыялоо жасап, Азербайжандын Армениянын борбор шаары Ереванды жер менен жер кыла алуучу мүмкүнчүлүгү бар экенин эскертти.

Улуттук Экологиялык Прогноздоо Борборунун президенти Телман Зейналов бир маегинде, Мингечевир бенди бузулса, Арандан (б.а. Кура менен Аракс дарыялары кошулган жерде түзүлгөн, чыгышында түздүк, батышында тоолорго көтөрүлгөн зор үч бурчтук жер) Азербайжандын борбор шаары Бакыга чейинки бардык аймак сел алдырат деп билдирген. Анын сөзү менен, бул «чоң масштабдагы экологиялык кырсыкка» алып келет. Зейналов дагы кошумчалады, армян тарап этияттык кылышы керек, анткени ташкын «эки тарапка тең таасир этет» жана армяндар ээлеп алган Карабахтын көбү да сел алат. Бул акыркы ырасты армян таануучусу Грант Мелик-Шахназарян четке каккан, ал Мингечевир суу сакталгычынын суулары Карабахтын бийик тоолуу аймактарына жетпейт деп билдирген.

Армениянын мурдагы коргоо министри Вагаршак Арутюнян 2020-жылдын июлундагы маегинде суу сакталгычтын бендине чабуул жасоо жөнүндө сөз кылган.

Азербайжандын Коргоо министрлигинин өкүлү Вагиф Даргахлы 2020-жылдын июлунда «Мингечевир суу сакталгычынын жер рельефи, аймактагы коргоочу жер иштери жана өлкөнүн ракета коргоо аскерлеринин алдыңкы аба коргоо системалары бул стратегиялык жактан маанилүү объектке чабуул жасоону мүмкүн эмес кылат» деп билдирген.