Museum Gazhane

Хасанпаша газ заводу (түрк. Hasanpaşa Gazhanesi, Кадыкёй газ заводу же Курбагалыдере газ заводу деп да белгилүү), бүгүнкү күндө Музей Газхане (Müze Gazhane) деп аталган, Түркиянын Стамбул шаарында көмүр газын өндүргөн газ заводу болгон. 1892-жылы курулган ал 2021-жылы искусство, маданият борбору жана технология музейине айландырылган.

Тарыхы

Хасанпаша газ заводу, бүгүнкү күндө Музей Газхане (түрк. Müze Gazhane), Түркиянын Стамбул шаарынын Кадыкёй районундагы Хасанпаша кварталында, Курбагалыдере көчөсү 125-дарегинде жайгашкан.

Ал Осмон империясы мезгилинде, 1892-жылы, Стамбулдун Анадолу тарабындагы көмүр газы жана электр кубатына болгон муктаждыкты канааттандыруу үчүн курулган. Ошол кезде ал Стамбулдагы төрт газ заводунун бири болгон, калгандары Долмабахче, Йедикуле жана Кузгунжукта болгон. Стамбулдун Анадолу тарабынын жарыктандырылышы 1860-жылдардан бери Кузгунжук газ заводунан берилген газ менен жүргүзүлгөн. Ал жетишсиз болгондо, жаңы газ заводун куруу долбоорлонгон. 1891-жылы 28-июлда Кадыкёй, Ускюдар жана Анадолу тарапты көмүр газы менен жарыктандыруу жана жылытуу менен камсыздоого «Газ жана электр менен жарыктандыруу» осмон акционерлик компаниясына 50 жылдык концессия берилген. Келишимге Париждик темир өнөр жай ээси Шарль Жоржду билдирген инженер Анатоли Барсил менен Осмон мамлекетин билдирген шаар башчысы Ридван паша кол койгон. Архитектор-подрядчик Гульельмо Семприни газ заводунун курулушун 1891-жылы 1-августта баштаган. Газ заводу 1892-жылы иштеп кетип, «Ускюдар-Кадыкёй Газ Ширкети-и Тенвирийеси» («Ускюдар-Кадыкёй газ жарыктандыруу компаниясы») тарабынан башкарылган. Кадыкёйдөгү Курбагалыдере агымынын жанында жайгашкан заводго көмүр агым аркылуу алып келинип, ал жерден рельс жолу менен газ заводуна ташылып, көмүр газына айлантылган. «Курбагалыдере газ заводу» же «Кадыкёй газ заводу» деп аталган газ заводу кийинчерээк жайгашкан жерине байланыштуу «Хасанпаша газ заводу» деп аталган.

Газ заводу Биринчи дүйнөлүк согушка чейин тынымсыз иштеген. Анын газ өндүрүшү согуш учурунда жана андан кийин бир нече жолу кыска мөөнөткө токтотулган. Көмүр жетишсиз болгон мезгилдерде, газ берүүнүн үзгүлтүккө учурашын алдын алуу үчүн, зайтун данегин күйгүзгөн. Ал Республика мезгилинде да иштешин уланткан. 1924-жылдын октябрында, Республика негизделгенден бир жыл өткөндөн кийин, түрк өкмөтү «Ускюдар-Кадыкёй газ компаниясы» менен концессияны дагы 50 жылга узарткан. Келишимге өкмөт тарабынан шаар башчысы Эмин жана компаниянын башкарма мүчөсү Ариф Хильмет кол койгон. Йедикуле газ заводун башкарган компания 1926-жылы «Ускюдар-Кадыкёй газ компаниясын» сатып алып, «Истанбул Хавагазы ве Электрик Тешеббусаты Саная Турк Анонийм Ширкети» («Стамбул газ жана электр өнөр жай ишканасы түрк акционерлик компаниясы») болуп уланткан.

1938-жылдан 1944-жылга чейин Кадыкёй газ заводу көз карандысыз түрдө иштешин уланткан. Ал 1945-жылдан 1993-жылга чейин «Истанбул Электрик, Трамвай ве Тюнел Ширкети, IETT» («Стамбул электр, трамвай жана фуникулер компаниясы») компаниясынын карамагында кызмат кылган.

Газ заводунун иши табигый газ колдонууга киргенден кийин газга болгон талаптын азайышы себептүү 1993-жылдын 13-июнунда токтотулган.

Кайра куруу долбоору

Газ заводу жабылгандан кийин, анын жери İETT тарабынан кампа, гараж, сыныкка тапшыруучу аянт, таштанды таштоочу жер жана көмүр сактоочу жай катары колдонулган. 1994-жылы курулуштун калган бөлүктөрүн бузуу чечилген. Бузуу тургундардын каршылыгы жана мамлекеттик эмес уюмдардын колдоосу аркасында алдын алынган. Газ заводу корголуучу аймак деп жарыяланган.

«Газхане Чевре Гёнюллюлери» («Газ заводунун айлана-чөйрө ыктыярчылары») коммерциялык эмес уюму 1996-жылы уюшулуп баштаган жана 1998-жылы кооперативге айланган. Ыктыярчылар газ заводун маданий борборго айландырууну талап кылышкан. 2009-жылга чейин жайда сегиз фестиваль өткөрүлгөн. Акысыз фестивалдар көргөзмөлөрдөн, музыкалык концерттерден, бий жана театр чыгармачылыгынан турган.

Реставрация долбоорун Стамбул техникалык университети (İTÜ) 1998–2001-жылдар арасында даярдаган. Долбоор 2014-жылы Коргоо кеңеши тарабынан бекитилгенден кийин, Стамбул метрополитендик муниципалитети ошол эле жылы 8-январда тендерге чакырууларды жарыялаган. Долбоордун көзөмөлдөөсү жана жетектөөсү İTÜнун Архитектура факультетинин Архитектура тарыхы жана реставрация бөлүмүнө тапшырылган.

Реставрация иштери 2014-жылдын 7-мартында башталган жана эки жылдык кечигүү менен 2021-жылы бүтүрүлгөн.

Музей Газхане

Имарат 2021-жылдын 9-июлунда «Müze Gazhane» («Музей Газхане») аты менен Стамбулдун жаңы маданият жана искусство борбору катары ачылган. Ал мультфильм көргөзмө бөлүмү бар илим жана технология музейи. Музей 30 000 чарчы метр аянтты ээлейт. Ал реставрация долбоорунун жетекчиси профессор Афифе Батурдун атын алып жүргөн, болжол менен 10 000 китепти камтыган китепканадан, 300 орундук жана 130 орундук эки театр залынан, кафетериядан, ресторандан жана социалдык аймактардан турат.