Nicomedia

Никомедия (грекче: Νικομήδεια, Nikomedeia; азыркы Измит) — азыркы Түркияда жайгашкан байыркы грек шаары болгон. Б.з. 286-жылы Никомедия (чыгышта башкарган император Диоклетиан тарабынан тандалып) Рим империясынын чыгыш жана эң жогорку борборуна айланган, бул статус Тетрархия тутуму (293–324-жж.) учурунда да сакталган.

Тетрархия б.з. 324-жылы, батыш рим императору Улуу Константин Ликинийди жеңип, жалгыз император болгон Хрисополис (Үскюдар) салгылашуусу менен аяктады. Б.з. 330-жылы Константин Рим империясынын жаңы борбору катары жакын жердеги Византионду (Константинополь, азыркы Стамбул деп кайра аталган) тандады.

Шаар султан Орхан Газинин Византия империясына каршы жеңиши менен Осмон империясынын курамына кирди. Византиялыктар Анкара салгылашуусунан кийин аны кайра ээлей алышкан, бирок ал 1419-жылы бүтүндөй осмондорго кулады.

Тарыхы

Ал б.з.ч. 712–711-жылдары мегариялык колония катары негизделип, баштапкыда Астакос (байыркы грекче: Ἀστακός, "чаян балык") деп аталган. Лисимах тарабынан талкаланганда, ал б.з.ч. 264-жылы Битиниялык I Никомед тарабынан Никомедия деген ат менен кайра курулуп, ошондон бери Кичи Азиянын түндүк-батышындагы эң маанилүү шаарлардын бирине айланды. Улуу аскер башчысы Ганнибал Барка өмүрүнүн акыркы жылдарында Никомедияга келип, жакын жердеги Либисса (Дилискелеси, Гебзе) жеринде өз жанына кол салган. Тарыхчы Арриан ушул жерде туулган.

Никомедия Рим империясынын алдында Битиния Рим провинциясынын метрополиси жана борбору болгон. Ал Жаш Плинийдин Траянга жазган каттарында, анын Битиниянын губернатору болгон мезгилинде, көп жолу эскерилет. Плиний, өз каттарында, шаардын сенат-үйү, суу түтүгү, форум, Кибеле ийбадатканасы жана башка бир катар коомдук имараттарын эскерет, ошондой эле шаар катуу зыян тарткан чоң өрт жөнүндө айтат.

Рим Никомедиясында жүйүт диаспорасынын бар экени, ошондой эле Македониядан Кичи Азияга жүйүттөрдүн көчүп келгенин далилдейт. Шаарда табылган, Аврелий Эстеласиос менен Аврелия Тамарга таандык б.з. 3-кылымдагы мүрзө жазуусу бир нече жүйүт символдору менен жасалгаланган: менора, шофар жана суккот түрлөрү лулав менен этрог. Аврелий "окуучу" (анагностос), б.а. еврей ыйык жазмаларынын окуучусу деп сүрөттөлөт.

Диоклетиан 286-жылы Тетрархия тутумун киргизгенде, аны Рим империясынын чыгыш борборуна айландырды.

303-жылдагы куугунтуктоолор

Никомедия Диоклетиан жана анын кесары Галерий учурунда болгон Диоклетиандын христиандарды куугунтуктоосунун борборунда болгон. Б.з. 303-жылдын 23-февралында, буттарпаз Терминалия майрамында, Диоклетиан Никомедияда жаңы курулган чиркөөнү бузууну, анын ыйык жазмаларын өрттөөнү жана баалуу таштарын тартып алууну буйруду. Эртеси күнү ал бүткүл империядагы чиркөөлөрдө ушул сыяктуу чараларды колдонуу боюнча "Христиандарга каршы Биринчи жарлыгын" чыгарды.

Никомедия чиркөөсүнүн бузулушу шаарда коркунуч жаратты, ал эми айдын аягында өрт Диоклетиандын сарайынын бир бөлүгүн кыйратты, 16 күндөн кийин дагы бир өрт болду. Өрттөрдүн себеби боюнча тергөө жүргүзүлгөнү менен, эч кимге расмий түрдө айып тагылган эмес, бирок Галерий бул иштин күнөөсүн христиандарга артты. Ал өртттү баштоо үчүн христиандар менен келишим түзгөн деп айыпталган эки сарай эневухунун жазалануусуна көзөмөл жүргүзгөн, андан кийин 303-жылдын апрелинин аягына чейин алты жазалоо дагы жүргүзүлгөн. Көп өтпөй Галерий Никомедияны коопсуз эмес деп жарыялап, ашкере түрдө шаардан Римге чейин узаган, аны көп өтпөй Диоклетиан ээрчиген.

Кийинки империя

Никомедия б.з. 324-жылы, кошумча-император Ликиний Хрисополис (Үскюдар) салгылашуусунда Улуу Константин тарабынан жеңилгенге чейин, Рим империясынын чыгыш (жана эң жогорку) борбору бойдон калды. Константин кийинки алты жыл бою убактылуу борбору катары негизинен Никомедияда жашады, 330-жылы жакын жердеги Византионду (Константинополь деп кайра аталган) жаңы борбор деп жарыялаганга чейин. Константин 337-жылы Никомедиянын жанындагы королдук вилладта каза болду. Жаңы борборго алып барган азиялык жолдордун кесилишинде жайгашкандыгынан улам, Никомедия Константинополь негизделгенден кийин деле өз маанилигин сактап калды.

Бирок, 358-жылдын 24-августундагы чоң жер титирөө Никомедияга кеңири кыйратуучу зыян келтирди, аны толуктаган өрт кырсыкты бүтүрдү. Никомедия кайра курулду, бирок кичине масштабда. 6-кылымда, император I Юстиниандын мезгилинде, шаар жаңы коомдук имараттар менен кеңейтилди. Борборго алып барган жолдордо жайгашкан шаар олуттуу аскердик борбор бойдон калып, Византиянын халифатка каршы жортуулдарында маанилүү роль ойногон. Жазуулардан империянын кийинки мезгилинде Никомедия рим колониясы даражасына ээ болгонун билебиз.

451-жылы жергиликтүү епископтук Константинополдун Экуменикалык Патриархатынын карамагындагы Митрополит ордосуна көтөрүлгөн. Никомедия митрополиясы Notitiae Episcopatuum боюнча патриархаттын митрополиялары арасында 7-орунда турган. 8-кылымда император V Константин, Константинополдо чума жайылып, аны 746–747-жылдары борбордон сүрүп чыкканда, ал жерде убактылуу өз ордосун негиздеген. 840-жылдардан баштап, Никомедия Оптиматой темасынын борбору болгон. Ошол мезгилге карата, эски, деңизге жакын шаардын көп бөлүгү таштап кетилип, парс географу Ибн Хурдадбих аны урандыда жаткан, отурукташуу дөбөнүн үстүндөгү цитадел менен чектелген деп сүрөттөгөн. 1080-жылдары шаар Алексиос I Комниндин селжук түрктөрүнө каршы жортуулдары үчүн негизги аскер базасы болуп кызмат кылган, ал эми Биринчи жана Экинчи крест жортуулдары да ушул жерде лагерге токтогон.