North Aral Sea

Түндүк Арал деңизи (казакча: Soltüstık Aral teñızı) — Сыр-Дарыя дарыясы менен азыкталуучу мурдагы Арал деңизинин бир бөлүгү. Ал айыл чарбасы үчүн дарыяны буруу натыйжасында суу деңгээли төмөндөгөндөн улам 1987–1988-жылдары Түштүк Арал деңизинен бөлүнгөн.

1925-жылы Арал деңизинин түндүк жээгиндеги Акеспе айылынын жанынан олигоцен доорундагы көптөгөн фоссилдерди камтыган чоң жай табылган.

Тарыхый маалымат

Арал деңизи 1960-жылдары кичирейе баштаган, ошондо Советтер Союзу аны азыктандырган эки дарыя — Аму-Дарыя жана Сыр-Дарыяны Казакстан менен Өзбекстандагы пахта жана азык-түлүк өсүмдүктөрүн сугаруу үчүн буруу керек деп чечкен. 1987–1988-жылдары суунун тездетилген жоготулушунан улам, Арал деңизи түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнгөн; түштүк бөлүгү мурдагы Түштүк Арал деңизи болгон.

Советтер Союзу кулагандан кийин, көз каранды эмес Казакстандын өкмөтү Сыр-Дарыя менен азыктанган түндүк көлдү калыбына келтирүүнү чечкен. 2003-жылы көлдүн тереңдиги 30 метр (98 фут), аянты 2,550 чарчы километр (985 чарчы миль) болгон (JAXA булагы боюнча: 3,200 чарчы километр (1,240 чарчы миль)); 2008-жылга карата тереңдиги 42 метрге (138 фут), аянты 3,300 чарчы километрге (1,270 чарчы миль) жеткен (JAXA булагы боюнча: 3,600 чарчы километр (1,390 чарчы миль)).

Түндүк Арал деңизин чектеп, анын балык уулоо чарбасын сактап калуу үчүн курулган сапатсыз Кокарал бенди эки жолу иштен чыккан, бирок 2005-жылы Казакстан өкмөтү бекемирээк долбоорду каржылай алган. Ошондон бери суу деңгээли күтүлгөндөн да тезирээк көтөрүлүп, балык запастары көбөйгөн. Суу деңгээлин андан ары көтөрүү үчүн экинчи бенди курууну пландаштыруу 2010-жылы башталышы керек болчу, бирок азырынча ишке ашкан жок.

Азыр Казакстанда Түндүк Арал деңизин сактап калуу жана толуктоо боюнча иштер уланууда. Бул иштин алкагында 2005-жылы бенд долбоору аяктаган; 2008-жылы бул көлдөгү суу деңгээли 2003-жылкы деңгээлинен 12 метрге (39 фут) көтөрүлгөн. Туздуулук деңгээли төмөндөп, балык кайрадан жетиштүү санда табылып, айрым балык уулоо түрлөрү рентабелдүү боло баштады, айрыкча Сыр-Дарыянын дельтасына киргизилген скумбрия, бирок 2009-жылы тунецти киргизүү аракети ийгиликсиз аяктаган.

Учурдагы бенди бийиктетүү

Кокарал бенди бир нече метрге бийиктетилиши мүмкүн, бул көлдү 1970-жылга чейинки деңгээлине кайтарат.

Шевченко булуңундагы батыш агып чыгуу

Мурдагы Кокарал аралынын батышында, мурдагы Аузыкокарал бугазында, Шевченко булуңуна суу чыгаруу Арал деңизинин башка калдыктары — Барсакелмес көлү менен батыш алаканага бар сууну пайдаланууга мүмкүндүк берип, бул суунун азыркыдай эле байыркы деңиздин чыгыш бөлүгү айланган кумдуу чөлдө жоголуп кетишине жол бербейт.

Сарышыганак булуңун калыбына келтирүү

Дагы бир долбоор — Кокарал менен Аралск ортосунда, түндүктө андан ары экинчи бенд куруу, ошондо бул шаар өзүнүн деңиз мейкиндигин кайра алат. Ошондо көл эки бөлүктөн турат, Сарышыганак булуңуна туура келген жогорку деңгээл гана 1970-жылга чейинки деңгээлине кайтат. Мунун үчүн азыктандыруучу канал зарыл болот, буга бир нече варианттар мүмкүн: Сыр-Дарыядан келген болжол менен алтымыш километр узундуктагы канал, Камыслыбастан келген канал же атүгүл кургак аймактарды айланып өтүп, түндүктөн келген канал.