Nysa

Меандр дарыясынын боюндагы Ниса (грекче: Νύσα же Νύσσα) — Кичи Азиядагы байыркы шаар жана епархия болгон, анын калдыктары Түркиянын Айдын провинциясынын Султанхисар районунда, иондук Эфес шаарынан 50 километр (31 миль) чыгышта жайгашкан, жана ал латын-католик чиркөөсүнүн титулдук кафедрасы катары сакталып калган.

Бир кезде ал Карияга же Лидияга таандык деп эсептелген, бирок Рим империясынын мезгилинде ал борбору Эфес болгон Азия провинциясынын курамында болгон; ошондуктан Ниса епископу Эфестин митрополиттик кафедрасына баш ийген суффраган болгон.

Ниса Мессогис тоосунун түштүк капталында, Меандр дарыясынын түндүгүндө, Траллес менен Меандрдагы Антиохиянын ортосундагы жол аралыгында жайгашкан. Меандрдын тармагы болгон Эвдон тоо агымы шаардын ортосу аркылуу терең капчыгай менен агып, аны бир көпүрө аркылуу туташтырган эки бөлүккө бөлгөн. Салт боюнча бул жердин негиздөөчүлөрү Спартадан көчүп келген үч бир туугандар — Атимбр, Атимбрад жана Гидрел болушкан, алар Меандрдын түндүгүндө үч шаар негиздешкен; бирок убакыттын өтүшү менен Ниса алардын баарын өз ичине камтыган; бирок нисалыктар өзгөчө Атимбрди өздөрүнүн негиздөөчүсү катары таанышат.

Тарыхы

Грек мифологиясында шарап кудайы Дионис Ниса же Нисса деп аталган жерде төрөлгөн же тарбияланган, ошондуктан бул ысым жүзүм өстүрүү менен байланышкан дүйнөнүн көптөгөн шаарларына берилген. «Ниса» ысымы Гомердин «Илиада» эпосунда (6-китеп, 132–133-саптар) эскерилет, анда Ликург аттуу баатыр жөнүндө айтылат, ал бир кезде шарапка мас болгон Дионистин багуучу энелерин Нисанын ыйык тоолору аркылуу кууп чыгарган дешет.

Шаар өзүнүн ысымын б.з.ч. 281–261-жылдары бийлик кылган Антиох I Сотердин аялдарынын бири болгон Нисадан алган, ал бул шаарды мурдагы Атимбра деп аталган шаарчанын ордуна негиздеген, бул ысым б.з.ч. III кылымдын экинчи жарымына чейин колдонулуп келген (бирок кийинки кылымга таандык Нисанын эң алгачкы монеталарында колдонулган эмес). Византиялык Стефандын айтымында, шаар Пифополис деген ысымды да алып жүргөн.

Ниса адабиятты өстүрүүсү менен айырмаланып турган көрүнөт, анткени Страбон бир нече көрүнүктүү философтор менен риторлорду эскерет; географтын өзү жаш кезинде Панетийдин шакирти жана белгилүү Посидониустун небереси болгон Аристодемдин сабактарына катышкан, анын таасири Страбондун «Географиясында» ачык көрүнөт. Нисалык башка бир Аристодем, мурункунун тууганы, Помпейдин устаты болгон. Ошол мезгилде Ниса Гомер адабиятын жана эпосторду чечмелөөгө адистешкен окуу борбору болгон. Ниса эллинисттик Селевкиддер империясы, Рим империясы, анын улантуучусу Византия империясы жана түрктөр тарабынан башкарылган, та 1402-жылы Аксак Темир тарабынан талкаланганга чейин, андан кийин ал биротоло таштанды. Нисанын монеталары абдан көп, аларда Август тартан Галлиенге чейинки Рим императорлорунун бир катары чагылдырылган.

Чиркөө тарыхы

Гиерокл Нисаны Азия кафедраларынын катарына кошот, анын епископтору Эфес жана Константинополь жыйындарында эскерилет. Ниса провинциялык борбордун митрополиттик Эфес архиепархиясынын суффрагандыгына айланган, Константинополь Патриархатынын карамагында.

Азиядагы Нисанын византиялык епископторунун бир нечеси тарыхый жактан документтештирилген:

Феодот Эфес Жыйынына (431-жыл) катышкан

Меоний Халкидон Жыйынына (451-жыл) катышкан

Сисинний Константинополдун Үчүнчү Жыйынына (680-жыл) жана Труль Жыйынына (692-жыл) катышкан

Феодосий Экинчи Никей Жыйынына (787-жыл) катышкан

Николай Константинополь Жыйынына (869-жыл) катышкан

Михаил Константинополдун «Фотий» Жыйынына (879-жыл), Патриарх I Фотийдин тагдыры жөнүндө чечим кабыл алган жыйынга катышкан.

Титулдук кафедра

Епархия 1933-жылы расмий түрдө Азиядагы Ниса латын титулдук епископиясы катары, эпископтук (эң төмөнкү) даражада калыбына келтирилген, бирок ал бош бойдон калып, эч качан ээси болгон эмес.

Калдыктары

Бул жерде эллинисттик, рим жана византия доорлорунан калган маанилүү урандылар бар. Рим империясы доорунда курулган, жакшы сакталган театр жүзүм түшүмүнүн, шарап жасоонун жана шараптын кудайы Дионистин жашоосун сүрөттөгөн фриздери менен атагы чыккан. Анын сыйымдуулугу 12 000 адамга жетет. Биздин заманыбыздын II кылымына таандык китепкана Эфестеги «Целс китепканасынан» кийин Түркиядагы эң жакшы сакталган экинчи байыркы китепкана имараты болуп эсептелет. Суу каптоодон жабыркаган, ошондуктан бир бөлүгү бузулган Нисанын стадиону 30 000 адамды кабыл алат. Кийинчерээк одеонго айландырылган, 12 катар отургучтан турган булевтерион (шаардык кеңеш имараты) 600–700 адамды батырат. Башка маанилүү курулуштарга агора, гимназия жана Рим мончолору кирет. Узундугу 100 метр болгон, туннель сымал негизи бар Ниса көпүрөсү байыркы дүйнөдөгү өз түрүндөгү экинчи чоң көпүрө болгон.