Ogʻoch Sardoba

Огоч Сардоба (өзбекче: Ogʻoch Sardoba, [oʁotʃ sɑrdobɑ] деп айтылат; башка аттары: Ёгочли Сардоба, Худойсера Сардоба) — Өзбекстандын Сырдарыя облусунун Сардоба районундагы Гумбаз айылында, Ташкент, Самарканд жана Бухара шаарларын бириктирген М39 автомобиль жолунун жанында жайгашкан тарыхый эстелик. Ал Орто Азияда саякатчылар жана кербендер үчүн суу сактоого курулган байыркы суу сактагычтын бир түрү. Ал Мирзачулда болгон үч сардобанын бири жана аймактагы өзүнүн түрүндөгү жападан жалгызы.

Огоч Сардоба орто кылымдарда Худойсера деп да аталган.

Сардоба XVI кылымда өзбек башкаруучусу Абдулла хандын (1557-1598) бийлик кылган мезгилинде курулган, бирок ал Амир Темурдун доорунда (1370-1405) курулган деген уламыш да бар.

Тарыхый эстелик Өзбекстандын кыймылсыз маданий мурасынын улуттук реестрине кирет жана мамлекет тарабынан корголот. Ал ошондой эле Сырдарыя облусундагы төрт экотуризм объектисинин бири болуп саналат.

Сардобанын тегерегинде туздуу суулардын көтөрүлүшүнөн улам сактагычтагы суунун деңгээли ичүүгө жараксыз болуп калды.

Аттары

«Сардоба» сөзү фарс тилинен келип чыккан жана «муздак суу» дегенди билдирет. Огоч Сардоба орто кылымдарда Худойсера деп да аталган. Өзбекстандын кыймылсыз маданий мурасынын улуттук реестринде ал Огоч деп аталат.

Жайгашкан жери

Өзбекстанда жана анын тегерегинде 44 сардоба бар, алардын 29у Карши талаасында, 3ү Мирзачулда, 3ү Ташкент менен Фергана арасындагы байыркы соода жолунда, бирөөсү Карманага жакын Маликчулда жайгашкан.

Тарыхта Мирзачул аркылуу бир нече кербен жолу өткөн. Огоч Сардоба бул жолдордун биринин жанында, Мирзасардобанын түштүгүнөн 30 км, Жиззахтын түндүгүнөн 35 км алыстыкта жайгашкан. Учурда бул жер Өзбекстандын Сырдарыя облусунун Сардоба районундагы Гумбаз айылынын аймагына кирет.

Изилдөөчүлөрдүн айтымында, Мирзачулдагы сардобалардын курулушу Амир Темур менен Абдулла хандын курулуш ишмердигине байланыштуу.

Тарыхы

Огоч Сардоба жөнүндөгү алгачкы маалымат Хафиз Таниш ал-Бухаринин «Абдулланома» эмгегинде кездешет. Анын айтымында, өзбек хан Абдулла хан (1557-1598) «Ташкентке каршы жортуулу учурунда канал казуу үчүн бул аймакта токтоп, суусуздан кыйналган жоокерлери үчүн кербен сарай жана сардоба курдуруу жөнүндө буйрук берген».

Огоч Сардоба XVI кылымдын экинчи жарымында (1580-жылы же 1585-1590-жылдары) курулган. Анын кыштары Самаркандда же азыркы Галляарал районунун аймагында күйгүзүлүп, бул жерге алынып келинген деп болжолдонот.

Сардобанын тегерегиндеги суу адам тарабынан курулган каналдар аркылуу жеткирилген. Сардобага суу кирүүсү үчүн атайын тегиз түтүктөр орнотулган, алар тегерек түтүктөр менен бириктирилген.

Ичинде эки сактагыч болгон. Бул сактагычтарда кудуктар болгон жана дайыма муздак суу менен толукталган. Кийинчерээк сактагычтардын бири жабылып, азыр бир эле сактагыч калган. Эстеликтин суудан бузулушуна жол бербөө үчүн сардобанын сактагычынын суусу агызылып, анын алдына ачык көлмө курулган. Тегеректен аккан кар жана жамгыр сууларынын алгач көлмөгө чогулуп, андан кийин таза суу сардобага агып кирген. Көлмөнү мал кирип булгатпасын үчүн ылай дубалдар менен тосмолонгон.

XX кылымдын тарыхчыларынын айтымында, сардоба менен бирге кербен сарайдын жанында бактар жана жүзүм бактары болгон. XIX кылымдын тарыхчыларынын айтымында, сардобанын кире беришиндеги өзгөчө өтмөктүн үстүндө кайтарма адамдар жана сакчылар үчүн атайын бөлмө болгон. Ал эстеликтин сыртындагы жыгач тепкич аркылуу барылган.

Советтик мезгилде сардобанын ичинде «европалыктар» тарабынан кудук казылган. Бул кудуктун дубалдары жыгач менен капталган.

Өзбекстан көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин, Огоч Сардобада бир нече калыбына келтирүү иштери жүргүзүлгөн. 2001-жылы тарыхый эстеликтин тегереги толугу менен тосмолонгон, алдыңкы бөлүгүнө жыгач терезелер орнотулган, кире беришке эшик коюлган жана тарыхый эстеликтин тегерегиндеги жолдор тегиз таштар менен төшөлгөн.

Тарыхый эстеликтин айванына металл эшик курулган, ички бөлүгү толугу менен калыбына келтирилип, атайын чырактар орнотулган, сардобанын тегерегине дарактар жана гүлдөр эгилген. Бирок кийинчерээк анын реконструкциясы токтотулган.

2019-жылы сардоба кыйрап, аянычтуу абалга түшкөн. Эстеликтин тегереги темир тосмолор менен капталган, эшиги кездеме менен байланган. Анын тегереги таштанды менен толтурулган, ал эми жанындагы эки имараттын курулушу бүткөн эмес (2019). Огоч Сардоба жайгашкан аймакта туристтер үчүн шарт дегенди эле болгон эмес. Сардоба 2019-жылы бекитилген Өзбекстандын кыймылсыз маданий мурасынын улуттук реестрине кирип, мамлекеттин корголуусуна алынган.

Сардоба районунун Элдик депутаттар кеңеши тарабынан 2021-жылы кабыл алынган токтомдун мазмуну боюнча, тарыхый эстеликти туристтик маршрутка кошуу боюнча конкреттүү чараларды иштеп чыгуу жана бекитүү, аларды кийинки сессияга чейин жүзөгө ашырууну камсыздоо милдети райондун бир нече кызмат адамдарына тапшырылган. Башкача айтканда, алар кийинки сессияда уюштуруучулук жана практикалык сунуштарды берүүгө тийиш болгон.

Огоч Сардоба тарыхый эстелигинин тегерегинде туздуу суулардын көтөрүлүшүнүн натыйжасында, сактагычтагы суу ичүүгө жараксыз болуп калды. Ал азыр Сырдарыя облусундагы төрт экотуризм объектисинин бири болуп саналат.

Архитектурасы

Огоч Сардоба тарыхый эстелигинин капталдары 75 метр чарчы, жалпы аянты 5625 чарчы метр. Эки капталы жана арткы бөлүгү бийиктиги 3 метр болгон бетон дубалдар менен, алдыңкы бөлүгү кооздолгон жыгач дубалдар менен тосмолонгон.