Paikend

Пайкенд же Пойкент (өзбекче: Poykend), ошондой эле Байканд деп да белгилүү, — Өзбекстандагы байыркы шаар, Зарафшан дарыясынын ылдыйкы агымында жайгашкан жана Бухара оазисинин эң чоң шаарларынын бири болгон. Шаар цитадель, эки калктуу конуш жана рабад (четки район) турган. Пайкенд азыркы учурда ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас объектиси катары каттоого каралып жатат.

Тарых

VIII кылымдын башында шаар чоң соода борбору болуп, чоң чопо кирпич дубалдар жана ички цитадель менен корголгон. Арабдардын басып алуулары VIII кылымда бул аймакка жеткенде, калк салык төлөөгө мажбур болгон. Бирок, кээ бир аңгемелерге ылайык, араб башкаруучунун жергиликтүү кызды пайдалангысы келгендиктен же жөн эле тургундар мындан ары салык төлөгүсү келбегендиктен, алар 706-жылы көтөрүлүш чыгарышкан.

Хорасандын араб башкаруучусу Кутайба ибн Муслим үлгү көрсөтүүнү чечип, шаарды курчоого алган. Ал дубалдардын астын казып, кенчилер дубал кулаган учурда каза болсо да, шаар багынган. Кийинчерээк, бардык согушкан эркектер системалуу түрдө өлтүрүлүп, аялдар менен балдар туткунга алынышкан. Арабдар эбегейсиз көп олжо алышып, мусулман жоокерлерине акы төлөө үчүн көптөгөн байыркы күмүш буюмдарды эритишкен. Шаар бул талап-тоноодон эч качан калыбына келе алган эмес жана көп өтпөй коңшу Бухара шаарынын көлөкөсүндө калган.

Объекттин сүрөттөлүшү

Археологиялык изилдөөлөргө ылайык, Пойкент б.з.ч. IV кылымда кичине айыл катары негизделип, кийинчерээк чепке айланган. Ошол мезгилде ал соода борбору болгон, анткени шаар түштүк өлкөлөрдү (Бактрия, Индия, Иран) түндүк өлкөлөр (Урал алды, Волга жээги, Түндүк Кавказ) менен байланыштырган. Пойкент Согддун батыш чек араларынын маанилүү аскердик жана соода борборлорунун бири болгон. Улуу Жибек Жолунун өнүгүшүнөн жана Пойкент чеби менен биригишинен улам, байыркы конуштун биринчи жана экинчи жайлары негизделген. Ушундай жол менен Пойкент шаары негизделген.

Кытай жылнаамаларына ылайык, бул шаар «Ан» (安, Бухара) падышалыгынын карамагында болуп, «Би» (毕) хандыгынын борбору болгон. Ошондой эле Пойкентте хоким (башкаруучу) болбогону, шаарды соодагерлер кеңеши башкарганы, ал эми VI–VII кылымдарда шаар сөздүн толук маанисинде республика болгону белгиленген. Өзбекстан Республикасынын Илимдер академиясынын Археология институтунун окумуштуулары шаардын урандыларында узак убакыт бою илимий изилдөөлөрдү жүргүзүшкөн. Натыйжада, цитаделде зороастризм ибадатканалары, сарай жана IX кылымда курулган мечит, ошондой эле мунаранын калдыктары табылган. Шаардын ички бөлүгүндө коргоо дубалдары, дарбаза, жолдор жана турак кичи райондорунун (махаллалардын) калдыктары табылса, шаардын сырткы рабадтарында (четки райондорунда) — керамика борборлору жана кербен-сарайлар табылган. Изилдөөчүнүн айтымында, Зарафшан дарыясынын ылдыйкы агымынын жеткиликсиз болгондугунан улам, шаар IX кылымдын ортосунда жашоосун токтоткон.

Бүткүл дүйнөлүк мурас статусу

Бул объект ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас алдын ала тизмесине 2008-жылдын 18-январында, маданий категория боюнча киргизилген. Ал акырында 2023-жылы «Жибек жолдору: Зарафшан-Каракум коридору» тизмесинин бир бөлүгү катары Бүткүл дүйнөлүк мурас объектиси деп катталган.