Palace of Grand Duke Nikolai Konstantinovich Romanov, Tashkent

Романов сарайы Өзбекстандын Ташкент шаарында жайгашкан жана 1891-жылы архитектор В.С.Гейнцельман менен А.Л.Беноянын долбоору боюнча, империянын чет жакасы Түркстан аймагына сүргүнгө айдалган Улуу Гертсог Николай Константинович үчүн курулган. Сарайдын сол канатында Улуу Гертсогдун бөлмөлөрү, оң канатында анын аялынын бөлмөлөрү жайгашкан эле. Учурда бул имарат Өзбекстандын Тышкы иштер министрлигинин кабыл алуу үйү катары колдонулат. Сарайдын аймагынын кире беришинин жанында 1995-жылга чейин Иосифо-Георгиевская чиркөөсү турган.

Ички түзүлүшү жана айланасы

1907-жылы сарайдын аймагын темир тосмо курчап алган, ошондон кийин ал жашоо бөлмөлөрү менен кызматкерлер үйүн камтыган резиденцияга айландырылган. Сарайда бак болгон жана кооз ат короолору менен шөкөттөлгөн. Романов сарайы эки негизги бөлүктөн жана алдыңкы портиктен турган, П тамгасына окшош план боюнча курулган. Имараттын борбордук бөлүгүндө күмбөздүү эки кабаттуу зал жана кооз мунаралар менен шөкөттөлгөн төрт бурчтук мунарача бар эле. Сарайдын ылдыйкы бөлүгүндө кенен кампа жана кызмат бөлмөлөрү жайгашкан. Биринчи кабатта гертсогдун кенен жашалгы бөлмөлөрү жана кабыл алуу залы болгон. Конокторду кабыл алуу залына кире бериштеги вестибюль аркылуу киргизишкен. Вестибюлден спираль түрүндөгү тепкич экинчи кабаттагы бир кыйла чоң залга алып барган, ал өз кезегинде кичине бөлмө менен айкалышкан. Кичине бөлмөнүн эки тарабында аркалуу кооздук тешиктер (альковдор) болгон. Вестибюлдин эки тарабындагы бөлмөлөр бири-бири менен байланышкан эле.

Батыш тарабындагы күмбөздүү бөлмө чыгыш стилинде жасалган, чыгыш тарабындагы бөлмө болсо европа стилинде курулган. Алдыңкы фасаддагы негизги аркалар готика стилинде курулган. Жылдар өтүшү менен сарай ар кандай максаттарда колдонулган: башында Түркстан эл университетинин музейи, андан кийин Республикалык Борбордук көркөм өнөр музейи (1924), Республикалык Пионерлер сарайы (1934–1980) жана Өзбек зер буюмдар искусствосунун музейи (1980–1993) ушул жерде жайгашкан.

Сарайдын алдыңкы бетиндеги эмен жыгачынан оюлган эки кыймылдуу кенен эшиктерден кирген конок кара жыгачтан жасалган, чоюн чынжырга илинген татаал формадагы фонарь менен жабдылган чоң тегерек залга кирет. Залдан чыгуучу үч эшик болгон: кирип келе жаткан адамдын түз алдында, оң жана сол тарабында. Сол эшиктин артында биринчи кабатка алып барган спираль түрүндөгү чоюн тепкич, бай жана чоң китепкана, ошондой эле биллиард бөлмөсү жайгашкан. Оң эшиктен кирген конок кенен кыш багына кирет. Анда ар кандай түрдөгү пальма дарактары, ошондой эле лимон, апельсин, мандарин жана померанец дарактары өскөн.

Кыш багынын кире беришинин сол тарабында мите мөмө дарактары өскөн япон багы болгон; бул бакта шылдырап аккан булактар, алардын үстүндө тосмо жана туннел түрүндөгү тосмолор менен кооздолгон сулуу көпүрөлөр, ошондой эле кичинекей үйлөр жана алардын жанында көркөм позадагы адам жана жаныбар фигураларынын көптүгү болгон. Мындан тышкары, бакта гүлдөп турган тропикалык өсүмдүктөрдүн бадалдары (беседкалары) болгон.

Залдан сол эшик аркылуу өтүп, конок бири-биринин артынан жайгашкан үч залга кирет. Бул залдарда Николай Константиновичтин жыйнагынан алынган мрамор айкелдер жана сүрөттөр турган. Бул сүрөт жана скульптуралар жыйнагы учурда Өзбекстандын Көркөм өнөр музейинде сакталат.

Кире беришке каршы жайгашкан эшик залдан түркүн чоңдуктагы башка бөлмөлөргө алып барат. Биринчи кичине жашалгы бөлмөдө, чоң француз терезесине жакын жерде сулуу Венера айкели турган, ал терезеден түшкен күн нуру тийгенде кызгылт жана мөлтүрөй көрүнчү. Кийинки бөлмөдө айнек кабинеттер менен витриндерде Николай Константиновичтин жыйнагынан алынган көптөгөн буюмдар болгон — айкелчелер, пил сүйөгүнөн жасалган оюнчуктар, ордендер, медалдар, шакектер, билеректер, күмүш жана алтын зер буюмдары жана мындай түрдөгү башка көптөгөн кызыктуу нерселер.

Калыбына келтирүү

Сарайдын батыш бөлүгүндөгү, дубалдары менен шыптары кабаттан кабатка боёлгон айнек залдарынын бири өзүнүн баштапкы түрүн сактап калган. Ак ганч менен кооздолгон коңшу зал 1978–1980-жылдары калыбына келтирилген — оюу астынан терезе пайда болгон. Бул технологияны декоративдик сүрөтчү жана ганч чебери Уста Ширин Муродов ойлоп тапкан жана ал Ситораи Мохи-Хоса сарайын жасалгалоодо колдонулган. Чыгыш залды жасалгалоого Наманган, Бухара, Самарканд жана Ташкенттен чакырылган чеберлер катышкан. 1993-жылдан бери ал калыбына келтирилип, Өзбекстан Республикасынын Тышкы иштер министрлигинин кабыл алуу иш-чараларына ылайыкташтырылган. Алардын арасында 2019-жылдын 19-декабрындагы №1019 Министрлер Кабинетинин токтому да бар, анын негизинде Маданият жана искусство өнүктүрүү фондуна Ташкенттеги мурдагы Гертсог Романовдун резиденциясын реконструкциялоо жана имараттын баштапкы архитектуралык келбетин калыбына келтирүү тапшырылган.

Советтик мезгилдеги имараттын тагдыры

Советтик доордо сарайда музей ачылган, анткени Улуу Гертсог Николай Константинович 1918-жылы көз жумганга чейин сарайды Ташкент шаарына мураска калтырган, бирок бир шарт менен — сарайда музей түзүлүшү керек болгон. Улуу Гертсогдун өзү 1918-жылдын январында кыска мөөнөттүн ичинде өпкөнүн сезгенинен каза болгон.

Улуу Гертсог тарабынан Санкт-Петербургдан алып келинген европалык жана орус сүрөт тартуулар жыйнагы 1919-жылы Ташкентте көркөм өнөр музейин негиздөөгө түрткү болгон; бул музей Борбор Азиядагы көркөм өнөр музейлеринин арасында европалык сүрөттөрдүн эң бай жыйнактарынын бирине ээ болгон.

Кийинчерээк, 1940-жылдардан 1970-жылдарга чейин, Көркөм өнөр музейи жаңы имаратка көчүрүлгөндүктөн, сарайда Республикалык Пионерлер сарайы жана Өзбекстандын антиквариат жана зер буюмдар искусствосунун музейи (1990-жылдардын башына чейин) жайгашкан.