Palace of Khudáyár Khán

Худояр хан сарайы, Коконддун бермети деп аталган, Коконд хандыгынын акыркы башкаруучусу Худояр хандын сарайы болгон. Ал Өзбекстандын Фергана өрөөнүндөгү эң көп көрүүчү тарткан туристтик жай.

Тарых

Худояр хан сарайы, Коконд Урда деп да аталат, 1870-жылдардын башында курулган. Ал ар бири мурункусунан улуу болгон жети сарайдын катарында акыркысы болуп, хандын күч-кубатын көрсөтүү үчүн арналган. Архитектор Мир Убайдулло болгон, сарай 80 башкы уста жана 16 000 мажбурлап жумшалган жумушчу тарабынан курулган делет. Америкалык дипломат Юджин Шуйлер сарайды «Борбор Азиядагы бардык башка сарайлардан алда канча чоң жана сымбаттуу... көк, сары жана жашыл түстөрдөгү жаңы кыштарынын жаркылдаган жарыгы менен» деп сүрөттөгөн.

Борбор Азияны орус басып алуу жортуулунун учурунда, падышалык аскерлер Коконд хандыгын басып алып, аны вассал мамлекетке айлантышкан. Худояр хан баштапкыда орус тарапты колдоп чыкса, кийин сарайын калтырып, сүргүнгө жиберилген. Мүлк тонолгон.

Большевиктер революциясы учурунда, Кокондо 1917–1918-жылдары большевиктерге каршы Убактылуу өкмөт иштеген. Большевиктер шаарды 1918-жылы басып алганда, алар сарайдын көпчүлүк бөлүгүн, анын ичинде бардык харемди талкалап, жакынкы 120 бөлмөдөн болгону 19 баштапкы бөлмөнү калтырган.

1938-жылы архитектор Обид Зайниддиновдун жетекчилиги астында Худояр хан сарайында реставрация долбоору жүргүзүлгөн; оңдоого архитектор Кадиржон Хайдаров, оймочу С. Норкозиев жана башка усталар катышкан. 1974-жылы жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн (архитекторлор Н. Акромхожаев, Э. Нуруллаев жана башкалар) натыйжасында сарайдын баштапкы абалы аныкталган.

1924-жылы Худояр хан сарайында айыл чарба жетишкендиктеринин көргөзмөсү ачылган. 1925-жылдан тартып сарайда Коканд шаарынын жер таануу музейи иштеп келет.

Сүрөттөлүшү

Сарай Коконддун борборундагы көрктөлгөн бактардын ичинде турат. Жалпы аянты төрт гектар, баштапкы имарат 138 м узундугу жана 68 м туурасы болгон. Башкы кире бериш жер бетинен 5 м бийикте жайгашкан жана рампа аркылуу кирилет.

Бүткүл фасад геометриялык оймо-чиймелердин жана жазуулардын аралашмасы менен бай кыш оймолорго капталган. Дарбазанын үстүндө арабча жазуу «Сеид Мухаммад Худояр Хандын бийик сарайы» деп окулат. Түстөрдө сары менен жашылдын колдонулушу бул имаратты Өзбекстандагы башка жерлерде кездешкен негизинен көк жана ачык көк эстеликтерден айырмалантырат (жана аны кийинчерээк курулган деп белгилейт).

Башында сарайда жети короо жана 114 (же, кээ бир маалыматтар боюнча 119) бөлмө болгон. Бул баштапкы жайлардан 5 короо жана 19 бөлмө сакталып калды. Ички бөлүктөрдүн көбү калыбына келтирилген, алардын арасында жыгач оймо-чийме, панелдүү жана сырдалган шыптар, дубал сырларынын өзгөчө жакшы үлгүлөрү бар. Калыбына келтирилген тахт бөлмөсүндө коноктор отура алган тахттын репликасы бар. Худояр хандын баштапкы тахты азыр Орусиянын Санкт-Петербург шаарындагы Эрмитаж музейинде.

Курулушу

Он алты миң мажбурлап жумшалган же кул кылынган жумушчу жана материалдарды ташуу үчүн миң арабаны колдонуу менен курулган, сексен башкы уста Чыгыштын жомокторуна негизделген, керамикалык кыштардан жасалган геометриялык оймолор, арабескалар жана гүлдүү мотивдер менен бай оймолуу, ар кандай түстөгү курулушту долбоорлоп, курушкан.

Кайра курулуш

2009-жылы сарайда реставрация иштери башталган. Башкы имараттын фасадынын оң тарабынын реставрациясы бүткөн. Жыгач оюучу усталар бир нече жаны эшик жана сегиз мамы кайра жасаган. Музейдин инфраструктурасы жакшыртылган.

2011-жылы Өзбекстан Республикасынын биринчи Президентинин «Шаардын архитектуралык келбетин жана шаар инфраструктурасын түп-тамырынан бери жакшыртуу чаралары жөнүндө» деген чечиминин негизинде сарайдын экинчи реставрациясы башталган. Сарайды курчап улуттук мотивдер менен металл тосмолор орнотулган, сарайдын түндүк-батыш бөлүгү бузулган жана жер таануу музейи кайра жабдылган.

Азыркы колдонулушу

Бүгүнкү күндө сарай улуттук эстелик жана музей болуп саналат. Ал коомчулук үчүн ачык жана гид менен туралар уюштурулат. Сарай ошондой эле Коконддун эки жылда бир өтүүчү Эл аралык кол өнөрчүлүк фестивалы сыяктуу көптөгөн фестивалдары менен иш-чараларынын өткөрүлүүчү жайы болуп да колдонулат.