Pergamon

Пергам же Пергамон (байыркы грекче: Πέργαμον), заманбап грекче формасы Пергамос (Πέργαμος) деп да белгилүү, Эолидадагы бай жана күчтүү байыркы грек шаары болгон. Ал Эгей деңизинин заманбап жээк сызыгынан 26 километр (16 миля) алыстыкта, Кайкус дарыясынын (азыркы Бакырчай) түндүк жагындагы мүйүздө, Түркиянын Бергама шаарынан түндүк-батышта жайгашкан.

Эллинисттик мезгилде ал б.з.ч. 281–133-жылдары Атталид династиясынын учурунда Пергам падышачылыгынын борборуна айланып, грек дүйнөсүнүн эң ири маданий борборлорунун бирине өзгөргөн. Анын эстеликтеринин көбүнүн, эң башкысы Пергам курмандык олтору чебери, калдыктары бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган. Пергам Жаңы Осуяттын Аян китебинде айтылган Азиядагы жети чиркөөнүн эң түндүктөгүсү болгон.

Шаар анын акрополун түзгөн андезиттен турган 335 метр (1100 фут) бийиктиктеги плато тегерегинде борборлошкон. Бул плато түндүк, батыш жана чыгыш тараптан кескин түшөт, бирок түштүк тарабындагы үч табигый террасалар чокуга чейин жол берет. Акрополдун батышында шаар аркылуу Селинус дарыясы (азыркы Бергамачай) агат, ал эми Цетиус дарыясы (азыркы Кестелчай) чыгыш жагынан өтөт.

Пергам 2014-жылы ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине киргизилген.

Жайгашкан жери

Пергам Түркиянын түндүк-батышындагы Мисия деп аталган тарыхый аймактагы Кайкус түздүгүнүн түндүк четинде жайгашкан. Кайкус дарыясы дал ушул жерде тегерек-четиндеги тоолор менен адырларды тешип өтүп, түштүк-батышты карай кең жаа сымал ийилип агат. Түндүктөгү тоо кыркасынын этегинде, Селинус менен Цетиус дарыяларынын ортосунда, деңиз деңгээлинен 335 метр (1099 фут) көтөрүлгөн Пергам массиви жайгашкан. Бул жай деңизден болгону 26 километр (16 миля) алыс, бирок Кайкус түздүгү деңизге ачык эмес, анткени жол Карадаг массиви менен бөгөттөлгөн. Натыйжада, аймак катуу континенталдык мүнөзгө ээ. Эллинисттик мезгилде Кайкустун куймасындагы Элая шаарчасы Пергамдын порту катары кызмат кылган. Кичи Азиянын батыш жээгинде адаттагыдай эле, климаты Жер Ортолук деңиз климаты болуп, май менен август аралыгында кургак мезгил болот.

Кайкус өрөөнү негизинен вулкандык тектен, өзгөчө андезиттен турат, ал эми Пергам массиви да андезиттик интрузивдик масса болуп саналат. Массив болжол менен бир километр туурасында жана түндүктөн түштүккө болжол менен 5,5 км созулган. Ал кең, узунунан созулган негизден жана салыштырмалуу кичине чокудан — жогорку шаардан — турат. Цетиус дарыясын карап турган капталы кескин жар болсо, Селинусту карап турган каптал бир аз бырыш-бырыш. Түндүк тарапта таш 70 метр (230 фут) туурасында аскалуу тумшукту түзөт. "Ханышанын багы" деп аталган бул тумшуктун түштүк-чыгышында массив эң бийик чекитине жетип, дароо чыгышка карай кескин бузулат. Жогорку шаар түштүккө дагы 250 метр (820 фут) созулат, бирок ал абдан тар бойдон калат, туурасы болгону 150 метр (490 фут). Түштүк учунда массив акырындык менен чыгышка жана түштүккө карай түшүп, туурасы болжол менен 350 метрге (1150 футка) чейин кеңейип, андан кийин түштүк-батышты карай түздүккө түшөт.

Эллинге чейинки мезгил

Коло доорундагы мурунку жашоо изи далилденген эмес, бирок тегерек-четиндеги аймактан коло доору таш куралдары табылган.

Пергамдын жашоо конушу, өзгөчө батыштан, айрыкча чыгыш Грециядан жана Коринфтен алынып келинген саз идиштердин сынган бөлүктөрү сыяктуу кичине археологиялык табылгаларга байланыштуу, б.з.ч. 8-кылымдын аягынан тартып, архаикалык мезгилге чейин байкалат.

Адабий булактарда Пергам жөнүндөгү эң алгачкы эскерүү Ксенофонттун "Анабасис" чыгармасынан келип чыгат, анткени Ксенофонттун жетекчилиги алдындагы Он миңдин жортуулу б.з.ч. 400/399-жылы Пергамда аяктаган. Шаарды Пергамос деп атаган Ксенофонт, б.з.ч. 399-жылдын мартында, парс сатраптары Тиссаферн менен Фарнабазга каршы жортуул пландап жаткан Фиброндго калган грек аскерлеринин көбүн (Диодордун айтымында болжол менен 5000 адам) ушул жерде тапшырган. Ошол убакта Пергам Ахемендиер империясына жанашуучу, Кичи Азияга баш паанек алган жана Ксеркс I дан Пергам аймагын алган эретриялык Гонгилдин үй-бүлөсүнүн карамагында болгон, ал эми Ксенофон анын жесири Хелланын коноктоочулугунда болгон.

Б.з.ч. 362-жылы Мисиянын сатрабы Оронт Персия империясына каршы ийгиликсиз көтөрүлүшүнүн базасы катары Пергамды пайдаланган. Пергам жана тегерек-четиндеги аймак Персия көзөмөлүнөн бошотулушу Улуу Александрдын учурунда гана болгон. Эллинге чейинки шаардын издери аз сакталган, анткени кийинки мезгилде жер бети түп-тамырынан өзгөртүлүп, кең террасалардын курулушу мурункунун дээрлик бардык курулмаларынын жок болушуна алып келген. Афина ийбадатканасынын бир бөлүгү, ошондой эле Деметра ыйык жайындагы курмандык олторунун дубалдары менен фундаменти төртүнчү кылымга такалат.

Эллинисттик мезгил

Тракия падышасы Лисимах б.з.ч. 301-жылы аны ээлеп алган, шаар анын лейтенанты Филетайр тарабынан кеңейтилген. Б.з.ч. 281-жылы Тракия падышачылыгы кулаган жана Филетайр көз каранды эмес башкаруучу болуп, Атталид династиясын негиздеген. Анын үй-бүлөсү Пергамды б.з.ч. 281-жылдан 133-жылга чейин башкарган: Филетайр 281–263; I Евмен 263–241; I Атталос 241–197; II Евмен 197–159; II Атталос 159–138; жана III Атталос 138–133. Филетайр Пергам менен анын тике тегерек-четин гана көзөмөлдөгөн, бирок шаар I Евмендин учурунда көп жаңы аймактарга ээ болгон. Өзгөчө, б.з.ч. 261-жылы I Антиох каршы болгон Сарды салгылашуусунан кийин, Евмен деңизге чейинки жана бир аз ички аймактарды өз колуна ала алган. Ээлигинин ушундай кеңейишине карабастан, Евмен падышалык титул алган эмес. Б.з.ч. 238-жылы анын мураскору I Атталос, I Евмендин учурунда Пергам салык төлөп келген галаттарды жеңген. Ушундан кийин Атталос өзүн толугу менен көз каранды эмес Пергам падышачылыгынын лидери деп жарыялаган.