Philadelphia

Филадельфия (грекче: Φιλαδελφία же Φιλαδελφεῖα) же Филаделфия — байыркы Лидия аймагынын чек арасында, Батыш Анатолиянын ички бөлүгүндө жайгашкан жана ошол эле учурда байыркы Катакекаумене аймагындагы 10 шаардан турган декаполистин бир бөлүгү болгон шаарлардын бири. Тарыхый жактан стратегиялык жана маданий кесилиш чекити болгон бул конуш Тмолос (Боздаглар) тоо кыркасынын этегинде, Когамис (Алашехир суусу) дарыясынын түштүгүндө жайгашкан; ал Сардис менен Колоссай ортосундагы негизги соода жолунун боюнда негизделген.

Бүгүнкү күндө бул байыркы шаардын ордунда Маниса провинциясынын Алашехир району жайгашкан.

Негизделиши жана этимологиясы

Шаар б.з.ч. II кылымда Бергама (Пергам) падышасы II Аттал Филадельф тарабынан негизделген. Шаардын «Филадельфия» (Бир тууган сүйүүсү) деген ысымы II Атталдын өз агасы II Эвменге болгон бек ишенимдүүлүгү менен сүйүүсүнөн шыктанып берилген. Аймактын сейсмикалык жактан кыймылдуу тузулушуна байланыштуу шаар тарых бою көп жолу кыйратуучу жер титирөөлөргө дуушар болгон. Атактуу географ Страбон (б.з.ч. 63 — б.з. 23) өз мезгилинде шаар дээрлик толук кыйроого учураганын жазса да, шаар ар жолу өз күлүнөн кайра жаралууну билген.

Аттал династиясынын акыркы бийлөөчүсү III Аттал, мураскери болбогондуктан, өз керээзи боюнча падышалыгын б.з.ч. 133-жылы Рим Республикасына калтырган. Рим б.з.ч. 129-жылы Иония менен Пергам жерлерин бириктирип, Азия провинциясын негиздегенде, Филадельфия бул провинциянын маанилүү борборлорунун бирине айланган. Шаар ошол мезгилде, археологиялык жактан бар экени аныкталган синагогалары менен, эллинисттик жүйүт коому үчүн да маанилүү конуш болгон.

Император Тиберийдин мезгилинде болгон чоң кыйроодон кийин Рим жардамы менен кайра курулган шаарга ыраазычылык белгиси катары Неокесария (Жаны Кесария) деген ысым берилген. Кийин император Веспасиандын мезгилинде Флавия деп аталса да, шаардын христиан дининин жайылышы менен Византия цивилизациясындагы тамырларына кайтылып, анын баштапкы ысымы болгон Филадельфия кайрадан колдонула баштаган. Чындыгында эле, тарыхчы Зосим VI кылымдын башындагы «Historia Nova» эмгегинде шаарды ушул ысым менен эскерет.

Шаар ошондой эле Византия империясынын тагдырында маанилүү роль ойногон Ангелос (Ангелос династиясы) үй-бүлөсүнүн тамыр алган жери болуп саналат.

Эрте христиан доору жана «Жети Чиркөө»

Б.з. I кылымынан тартып Филадельфия эрте христианчылыктын маанилүү борборлорунун бирине айланган. Жакандын «Аян» китебинде эскерилген «Азиянын Жети Чиркөөсүнүн» (Жети кат жөнөтүлгөн жамааттардын) бири болгон Филадельфия жамааты христиан куугунтуктоолорунун алдында көрсөткөн туруктуулугу жана ишенимге берилгендиги менен мактоого татыктуу болгон (Аян 3:7–13).

Византиядан Осмонго өтүү мезгили

Филадельфия Византия империясынын Кичи Азиядагы акыркы каршылык чекити болуу өзгөчөлүгүн алып жүрөт. Анын тегерегиндеги жерлер ондогон жыл мурда түрк бектиктери тарабынан басып алынганына карабастан, шаар 1390-жылга чейин өзүн-өзү башкаруу түзүлүшүн сактап калган. Кагаз жүзүндө Константинополдогу Василевстин (императордун) бийлигин тааныса да, шаардын башкаруучусу өз карамагындагы каталон жалданма аскерлеринин колдоосу менен чындыгында көз карандысыз жана бейтарап саясат жүргүзгөн. Гермиянуулар менен Айдынуулдарга салык төлөөгө мажбур болушса да, алар түрк күчтөрүн чептен тышкары кармап кала алышкан.

Шаардын акыркы басып алынышы Осмон султаны I Баязид (Йылдырым) тарабынан ишке ашырылган. Бул курчоонун учурунда Византия императору II Мануилдин осмон аскерине коштоп жүрүүгө мажбур болушу тарыхтын ироникалык деталдарынын бири болуп саналат. Анкара согушунан (1402) кийинки Фетрет доорунда жана Аксак Темирдин баскынчылыгынан солкулдаган шаар акырында гана II Мурат мезгилинде толук осмон бийлигине өткөн. Осмон башкаруусунун астында «Алашехир» деген ысымды алган шаарда мусулман калкы көпчүлүккө айланган.

Сырттан башкарылган Митрополиялык жана Православ Диаспорасы

1577-жылы, Венециядагы Сан-Джорджо деи Гречи чиркөөсүнүн дин кызматкери Габриэль Северос грек православ патриархы II Иеремия Траностун тарабынан Филадельфия Митрополити болуп дайындалган. Бирок Северос он эки жыл бою өз кызмат аймагына бара албагандыктан, патриарх тарабынан Венето менен Далмациядагы православ гректердин экзархы (патриархаттын өкүлү) деп жарыяланган. Бул жагдай Филадельфия митрополиттеринин өз епархиясында (кызмат аймагында) жашоо милдетинен бошотулуу салтын баштаган.

Маданий мурас жана азыркы издер

Аксак Темир Анатолиядагы көптөгөн христиан жамааттарын жок кылганына карабастан, Филадельфиядагы жамаат укмуштуудай түрдө өз жашоосун улантып келген. XX кылымдын башына чейин шаарда христиан жамааты жашаганы документтештирилген. 1923-жылдагы калк алмашуусунун натыйжасында Алашехирден кеткен гректер шаардын ысымын сактап калуу максатында Афинанын түндүгүндө Неа Филаделфия кичи районун негиздешкен.