Prusias ad Hypium

Прусиас-ад-Гипиум (байыркы грек тилинде: Προῦσα πρὸς τῷ Ὑππίῳ ποταμῷ) — байыркы Битиниядагы, кийин кеч рим Хонориас провинциясындагы шаар болгон. 4-кылымда ал Хонориададагы Клавдиополиске баш ийген епископтук борборго айланган. Битиниялык падыша I Прусиас аны багынтканга чейин, шаар Циерус же Киерос (байыркы грек тилинде: Κίερος) деп аталып, Гераклея Понтикага караштуу болгон. Фотийдин жазганы боюнча, шаар ал аркылуу агып өткөн дарыянын атыбоюнча Киерос деп аталган.

Жайгашкан жери

Бул жер Түркиянын түндүк-батышында, Дюздженин түндүгүнө 8 км (5,0 миль) жердеги, Акчакоджага баруучу жолдо жайгашкан Конуралптын жанында турат.

Тарых

Баштапкыда «Гипиос» деп аталган конуш кийинчерээк «Киерос» деп өзгөртүлгөн. Байыркы грек тарыхчысы Гераклеялык Мемнондун (болжол менен б.з.ч. 1-кылым) жазганы боюнча, битиниялык падыша I Прусиас (б.з.ч. 228–182-жж. бийлик кылган) Киерос шаарын гераклеяликтерден тартып алып, өз ээлигине кошкон жана анын атын «Прусиас» деп өзгөрткөн. Плиний менен Птолемей аны жай гана эскерет — бири Гипиус тоосунун бутунда, экинчиси Гипиус дарыясынын чыгышында жайгашкан деп көрсөтөт. Шаар Пропонтидадагы Никомедия (азыркы Изми) менен Понт аймагындагы Эвксин деңизинин жээгиндеги Амастристи (Амасра) бириктирген жолдо маанилүү орунду ээлеген.

Болжол менен б.з.ч. 74-жылы аймак, демек, шаар да Рим империясынын бийлигине өткөн. Ошондон тартып шаар «Прусиас-ад-Гипиум» деп аталган. Рим доорунда, 2-кылымга чейин, шаар төрт филадан он эки филага чейин өскөн. Үч рим императору — Адриан (б.з. 117–138-жж.), Каракалла (б.з. 198–217-жж.) жана Элагабал (б.з. 218–222-жж.) — Кичи Азиянын түндүк-батышындагы бул шаарга келген. Веспасиандын (б.з. 69–79-жж.) бийлигинен кийин эле шаар ички иштерде көз карандысыз болуп, өз тыйындарын чыгара баштаган, бирок тышкы саясатта Римге баш ийип калган. 5-кылымдын башында шаар жаңыдан түзүлгөн кеч рим Хонориас провинциясынын курамына кирген, б.з. 451-жылдан кийин, Византия доорунун аягында, өзүнүн байлыгынан ажыраган.

1323-жылы шаарды Осмон империясынын негиздөөчүсү Осман Гази (болжол менен б.з. 1299–1323/4-жж. бийлик кылган) Византия империясынан басып алган. Осман Гази шаардын башкарууну өзүнүн командирине, Конур Алп бейге тапшырган. Осмон доорунда шаардын борбору таштанды болуп, конуш «кайтарылуучу мунара» дегенди билдирген грек σκοπή (скопи) сөзүнөн алынган «Үскюбю» деп аталып калган. Осмон мезгилинде ислам маданияты үстөмдүк кылган.

Республикалык доордун башталышы менен (1923-жылдан кийин) шаардын аты «Конуралп» деп өзгөртүлгөн. «Үскюбю» аты эл арасында дагы деле колдонулуп келет.

Археология

19-кылымда шаардан өткөн саякатчылар археологиялык сыныктарды тапкан. Осмон архивинде археологиялык табылгаларды көрсөткөн расмий каттар сакталып калган. 1893–94-жылдары бир мрамор айкелдин Стамбул археология музейлерине ташылганы документтерде эскерилет. 1903 жана 1909-жылдарга таандык документтер, тиешелүүлүгүнчө, кайра пайдаланууга байланыштуу жоболорго жана табылгаларды өкмөткө өткөрүп берүүгө чейин сактоого байланыштуу.

Илимий археологиялык казуу иштери Дюздже университетинин археология бөлүмү тарабынан, Конуралп музейинин колдоосу алдында жана Дюздже муниципалитетинин жардамы менен жүргүзүлгөн.

Шаардын планы белгисиз бойдон калып жатат. Археологиялык калдыктар жана табылгалар конуштун эллиндик полис мүнөзүндө болгонун көрсөтөт. Негизги калдыктарга дубалдардын бир бөлүгү, дубал дарбазасы, ачык асман театры, акведук жана рим көпүрөсү кирет. Байыркы шаардын айрым калдыктары азыркы конуштун элдик архитектура курулуштарынын астында жатат.

Бул жерден табылган жазуулар боюнча, байыркы шаарда гимназия жана агора болгон. Алардын так жайгашкан жери жана планы белгисиз. Бир жазууда адамдар агоранын курулушу жана оңдоо иштерине акча кошкону айтылат. Жайгашкан жери белгисиз болгон дагы бир коомдук курулуш — прусиастык М. Юлий Кабиний Сацердостун уулуна арналган урматтоо жазуусунда эскерилген Домиций мончосу. Рим көпүрөсүнөн түштүк-батышка карай колонналуу көчө узарат. Бул жерден антаблемент, аркалар, фронтондор, төшөлгөн жолдор жана дренаждар сыяктуу архитектуралык сыныктар табылган. Мончо менен акведук эрте осмон доорунан калган.

2020-жылы археологдор б.з. 1- же 2-кылымына таандык Медузанын башын тапкан.

2023-жылы археологдор Чыгаан Александрдын айкелинин башын тапкан.

Шаар дубалдары жана «Ат дарбазасы»

Шаардын дубалдары жердин рельефине ылайыкташтырылып курулган. Батыш шаар дубалдары 118 м (387 фут) узундукта, бийиктиги 4,70 м (15,4 фут) түзөт. Шаар дубалдары эллиндик жана рим доорлорунда тегиз кыркылган таштан (ашлар) курулган. Византия империясынын мезгилиндеги оңдоо иштеринде кыркылган айрым таштар курмандык үстөлү жана башка архитектуралык бөлүктөрдө кайра колдонулган. Дубалдардын батыш учунда кайра пайдаланылган таш блоктордон курулган кире беришен бар. Византиялык шаар дубалдарынын 200 м (660 фут) бөлүгү азыр да турат. Бул дубалдар Акчакоджага баруучу жолдун четинде жайгашкан байыркы көпүрөнүн тушунан башталып, Хамам көчөсүнө чейин уланат. Үйлөрдүн багында калган дубалдардын айрымдары бак дубалдарынын негизин түзөт. Шаар негизделген бийик жапыз жерлерде осмон доорунан калган дубалдар да бар.

Рим императору Галлиендин (б.з. 253–268-жж. бийлик кылган) мезгилиндеги тыйындарда шаардын эки мунарасы бар негизги дарбазасы сүрөттөлгөн. Бул дарбаза сакталган эмес. Бүгүнкү күндө Конуралп конушунун ичинде турган «Ат дарбазасы» жана анын улануучу дубалдары биринчи даражадагы эстелик болуп саналат. Шаар дубалдары ар кайсы мезгилде кайра колдонулган жазуулуу материалдар менен оңдолгон. Дарбазанын жогорку жапкычы жергиликтүү акиташ таштан жасалган. Ал бир прусиастык аялдын энесине арналган байыркы грек жазуусу бар, ат релефи түшүрүлгөн кайра пайдаланылган мүрзө стеласы. Дарбазадан түштүк-чыгышка карай узарган шаар дубалы чарчы пландагы мунарага туташат. Түштүк дубалдарда кайра пайдаланылган жазуулуу таш блоктордон турган кичи дарбаза бар.