Repetek Biosphere State Reserve

Репетек биосфералык мамлекеттик коругу, көбүнчө Репетек жаратылыш же чөл коругу деп аталат, (түркмөнчө: Repetek goraghanasy, Репетек горагханасы) — Түркмөнстандын Лебап облусундагы, Чыгыш Каракум чөлүндөгү, Аму-Дарыянын жанындагы чөл жаратылыш коругу (заповедник). Ал Түркменабаттан болжол менен 70 км түштүктө жайгашкан жана өзүнүн земзени (Varanus griseus чөл варанынын түрү) менен белгилүү. Кум-чөл экосистемасын изилдөө жана сактоо үчүн 1928-жылы түзүлгөн, анын аянты 346 чарчы километрди түзөт.

Географиясы

Коруктун ландшафты кургак, көптөгөн аймактарда бийиктиги 15–20 метр, узундугу 8–10 метр болгон кенен кырка кум дюналары, кум дюналарынын жана өрөөн сымал ойдуңдардын чоң аймактары бар. Борбордук Азиянын көпчүлүк бөлүгүндө сейрек кездешкен кара сексеул (Haloxylon aphyllum) 1470 чарчы километрден ашык, б.а. коруктун аймагынын болжол менен 4,5%ын ээлейт. Топурактардын кумдук астыңкы катмары бар, бирок корукта «21 дарак, 104 чөп, 8 козу карын, 1 мх, 68 топурак балырлары жана 197 козу карын түрлөрү» өсөт.

Тарыхы

Репетек кумдуу чөл илимий станциясы 1912-жылы Орус география коомунун чечими менен уюштурулган, ал эми корук 1928-жылы илимий станциянын негизинде түзүлгөн. Советтик мезгилде корук Түркмөн ССРинин Илимдер академиясынын Чөлдөр институтуна караган. 1982-жылдан 1991-жылга чейин Репетек кумдуу чөл станциясы жана биосфералык корук боюнча илимий басылмалардын тизмеси болжол менен 250 макаладан турат (30%ы ландшафт түзүлүшү жана географиясы, 20%ы ботаника жана 50%ы зоология боюнча).

Түркмөнстан Илимдер академиясынын Чөлдөр, флора жана фауна институту корукта чөл жерин чарбалык пайдалануу үчүн калыбына келтирүү жолдорун изилдөө максатында 1962-жылы түзүлгөн. Эстеликте музей бар.

Айлана-чөйрөнү коргоо

Репетек биосфералык мамлекеттик коругу Маанилүү Куш Аймагынын (IBA) курамына кирет жана 1979-жылдан бери ЮНЕСКОнун байкоосунда болот, бирок «эстелик Түркмөнстандын Жаратылышты коргоо министрлигинин башкаруусунда». Корук «Каракум кум чөлүнө мүнөздүү куш түрлөрүнүн эң толук жыйнагын колдойт» жана «IUCN Кызыл китебинде Аялуу (VU) деп катталган жейрендин (Gazella subgutturosa) маанилүү популяциясына ээ».

Климаты

Репетек биосфералык мамлекеттик коругунда чөл климаты (Кёппен классификациясы боюнча BWk) бар, кышы салкын, жайы абдан ысык. Жаан-чачын жалпысынан аз жана туруксуз, негизинен кыш жана күз айларында жаайт. 1983-жылдын 28-июлунда Репетек биосфералык мамлекеттик коругунда 50,1 °C температура катталган, бул Түркмөнстанда жана мурдагы Советтер Союзунда катталган эң жогорку температура болуп саналат жана Европада же Түштүк Америкада катталган рекорддук жогорку температуралардан да жогору.