Sancaktar Hayrettin Mosque

Санджактар Хайреттин мечити (түрк тилинде: Sancaktar Hayrettin Câmîi; ошондой эле Sancaktar Hayrettin Mescidi, мында «mescit» — түрк тилинде кичи мечит дегенди билдирет, же Sancaktar Mescidi) — османдыктар тарабынан мечитке айландырылган мурдагы чыгыш православ монастырынын бир бөлүгү. Жалпысынан бул кичинекей имарат византиялык Гастрия монастырына (грек тилинде: Μονῆ τῶν Γαστρίων, «Идиштер монастыры» дегенди билдирет) таандык болгон деп эсептелет. Имарат Константинополдогу палеолог архитектурасынын кичи үлгүсү болуп саналат жана тарыхый жактан маанилүү.

Жайгашкан жери

Дүкөнчүлөрдүн устаканалары менен курчалган бул орто кылымдык курулуш Стамбулдун Фатих районунда, Коджамустафапаша (тарыхта Саматья деп аталган) кичи районунда, Тебердар көчөсүндө, Серкеджи менен Халкалынын ортосундагы шаар четиндеги темир жол линиясынын Коджамустафапаша бекетинен болжол менен беш жүз метр түндүк-чыгышта жайгашкан.

Тарыхы

Константинополдун жетинчи дөбөсүнүн түштүк капталында жайгашып, Мармар деңизин карап турган бул имараттын келип чыгышы так эмес. Салттуу баяндарга ылайык, 325-жылы I Константиндин апасы Елена Иерусалимден Ыйык Крест менен кайтып келе жатып, Псоматеон дарбазасы аркылуу шаарга кирип, ушул жерге Голгофадан жыйналган жыпар жыттуу чөптөр салынган кээ бир идиштерди («Гастрия») калтырган. Кийинчерээк ал ушул жерде аял монастырын негиздеген. Чындыгында, Константинополдо IV кылымдын акыркы чейрегине чейин эч бир монастырь негизделген эмес, ошондуктан бул уламыш гана деп эсептелиши керек.

Гастрия аял монастыры биринчи жолу IX кылымдын башында эскерилген. Ошол мезгилде императрица Феодоранын (император Феофилдин аялы жана сүрөт-табынуучулугун калыбына келтирүүчү) апасы Феоктиста Псаматия кичи районунда патриций Никитадан (балким, ыйык Никита Патриций) үй сатып алып, ошол жерде аял монастырын негиздеген. Ктеторисса (негиздөөчү) наамы имараттардын мүлкү менен кошо анын кызы Феодорага мурас болуп калган. Феодора уулу III Михаилдин регенттиги 856-жылы бийликтен четтетилгенден кийин, кыздары Фекла, Анна, Анастасия жана Пульхерия менен кошо агасы Барда тарабынан монастырга жөнөтүлгөн. Алардын баары чач кыркынтуу ырасымын кабыл алууга мажбур болушкан, бирок анын улуу кызы Фекла кийин Михаил тарабынан анын сүйүктүү адамы Македониялык Василийге токол болуу үчүн кайра чакырылган. X кылымдагы император VII Константин Порфирогенет өзүнүн «De Ceremoniis» китебинде монастырдын чиркөөсү Феодоранын үй-бүлө мүчөлөрүнүн көрүстөнү катары да кызмат кылганын жазат. Императрица, анын агасы Петронас, апасы жана үч кызы ушул жерге коюлган.

1453-жылга чейинки Гастрия жөнүндөгү акыркы эскерүү XV кылымдын экинчи чейрегинде шаарга барган орус зыяратчысынан келип чыгат. Ал Алтын Дарбазанын жанында, ыйык Евфимия менен ыйык Евдокиянын кол-аяктары урматталган аял монастыры жөнүндө эскерет. Бул имаратты Гастрия менен теңдештирүүгө болот.

Константинополь кулагандан көп өтпөй, султан II Мехмеддин санджактары (туу көтөрүүчүсү) Хайреттин Эфенди бул имаратты мечитке (сыйынуу жайына) айландырып, ошол жерге көмүлгөн. Бул диний мекеменин уставы биздин мезгилге чейин жеткен эмес. Борбору Мармар деңизинин астында жайгашкан 1894-жылдагы Стамбул жер титирөөсү мечитти жарым-жартылай кыйраткан, ал болсо 1973–1976-жылдары гана калыбына келтирилген.

Сүрөттөлүшү

Кичинекей өлчөмүнөн улам бул имаратты монастырдын чиркөөсү менен эмес, палеолог мезгилине (XIV кылым) таандык мартирион (көрүстөн часовнясы) же мавзолей менен теңдештирүүгө болот. Имарат туура эмес сегиз бурчтуу формада болуп, ички бөлүгү крест сымал жана апсиси чыгышка карай багытталган. Жарык имаратка кезектешип ачылган терезелер аркылуу түшүп, крест сымал ички бөлүктүн канаттарын жарыктандырат. Ар бир терезе бүт капталды камтыган сокур арканын ичинде жайгашкан. Дубал өрүмүндө кыш менен тегиз таш кезектешип колдонулуп, тышкы бөлүккө палеолог мезгилине мүнөздүү көп түстүүлүк берген. Калыбына келтирилгенге чейин түндүк-батыш жана түштүк тараптарда сакталып калган дубал калдыктары имараттын өзүнчө турбай, башка курулуштар менен байланышкан экенин көрсөткөн. Калыбына келтирилген имаратка минара да кошумчаланган.