Sangachal Caravansarai

Сангачал кербен сарайы (азербайжанча: Sanqaçal karvansarası) — Азербайжандын Баку шаарынын Карадаг аймагындагы Сангачал айылынын жанында, Бакудан 45 км алыстыкта, байыркы Баку-Салян кербен жолунда жайгашкан орто кылымдагы кербен сарай. XIX кылымдан тартып көрсөтүлгөн кербен жолу соода маанисин жоготкондуктан, кербен сарай колдонулбай калган.

Тарыхы

Сангачал кербен сарайы Каспий деңизинин бухтасынын жээгинде, анын сол тарабынан таза суулуу кичине Жейранкечмез дарыясы агат. Оң тарабынан кербен сарай аскалуу таштардын топтому менен шамалдан корголгон. Сангачал кербен сарайы Бакуну Салян менен бириктирген мурда кызуу соода жолунда курулган. Бул жолдо бир нече кербен сарай болгон: XV кылымдагы Гарачы кербен сарайы бүгүнкү күнгө чейин сакталган, Сангачалга жакыныраак соодагер Кожа Гажы Баба эсебинен курулган Енги кербен сарайы (XVI кылымдын экинчи жарымы) болгон. Ширваншахлар сарай фондунун ичинде Баку менен Сангачалдын арасында дагы бир кербен сарай болгонун көрсөтүп, аны да соодагер Кожа Гажы Баба курганын билдирген жазуусу бар таш плита бар. Бирок, эң узак (XIX кылымга чейин) иштегени — жалгыз Сангачал кербен сарайы болгон. XIX кылымдын биринчи жарымында бул жерге барган И. Н. Березин Сангачал кербен сарайын «таза суу бар жападан жалгыз жер» деп белгилейт.

Кербен сарайдын түндүк-чыгыш фасадында китаба сакталган. Араб жазуусунда төмөнкүдөй жазылган:

Улуу султан Халилуллах бул имаратты (имаретти) курдурууну буйруган, Алла анын бийлигин сегиз жүз кырк үчүнчү жылда түбөлүккө узартсын.

И. Лерх, И. Березин, Б. Дорн өз эскертүүлөрүндө ушул эле нерсени белгилешкен. Архитектура тарыхчысы Ш. Фатуллаев-Фигаров кербен сарай имаратынын архитектуралык өзгөчөлүктөрү аны XIV-XV кылымдар мезгилине таандык кылуу мүмкүндүгүн берет деп эсептейт. Белгиленген мезгилде жогоруда сыпатталган аймак Ширваншахлар мамлекетинин курамында болгон. Жазууда көрсөтүлгөн Халилуллах — 1417-1462-жылдары бийлик кылган Ширваншах Халилуллах I. Кызыктуусу, Баку чебинин ичинде жана сыртында сакталган көптөгөн кербен сарайлар дал ушул Ширваншахтын бийлик кылган мезгилинде курулган.

Архитектуралык өзгөчөлүктөрү

Кербен сарайдын түзүлүшү жана анын архитектуралык өзгөчөлүктөрү архитектура тарыхчылары Л. Бретаницкий жана Ш. Фатуллаев тарабынан кылдат сыпатталган. Изилдөөчүлөр Сангачал кербен сарайын пландоо жана архитектуралык көрүнүш боюнча XIV-XV кылымдардагы эң типтүү кербен сарайлардын бири деп эсептейт. Кербен сарайдын тышкы көрүнүшү, таза жонулган чоң акиташ таштан курулган түз дубалдардын туура тик бурчтугу менен аныкталат. Алардын түйүндөрү жана октору коргонуу курулмаларынын мунараларынын калдыктары сымал кичине массивдүү жарым-цилиндрлер менен бекемделген. Жарым тегерек мунаралардын, тышкы дубалдардагы кооздук элементтердин жана өзгөчө терезелердин болушу Сангачал кербен сарайын коргонуу курулмасына окшоштурат. Негизги түштүк-чыгыш фасаддын ортосунда чоң портал дубалдардан бир кыйла бийик көтөрүлөт. Көлөмдүк курам контраст ыкмаларга негизделет, борбор бөлүгүнүн баса белгиленген фасады жана кире беришинин өнүккөн формасы, тегеректи бойлото бурчтук октук мунаралары бар жапыз дубал топтомдоруна каршы коюлат.

Фасаддардын архитектурасы эч кандай кооздоосуз; бүткүл комплекс кыш тердин кенен жана тар катарларынын алмашуусу, бир аз чыгыңкы таш карниз жана сейрек жайгашкан таш желобактар — гаргуйлдар менен мүнөздөлөт. Кербен сарай план боюнча тик бурчтук. Сангачал кербен сарайы, Миаджик (Апшерон жарым аралы, XV кылым) сымал, ички короого ээ. Кире бериш бир кыйла өзгөчө жол менен уюштурулган: порталдын ылдыйкы деңгээлиндеги эки кичине бөлмөнүн ортосунда, короого алып барган учтуу арка менен капталган терең ачуу бар. Кербен сарайдын ички жайгашуусу катуу симметриялуу. Короо өзүнчө бөлмөлөр менен курчалган. Алардын айрымдары соодагерлер үчүн, айрымдары ташуучу мал жана товарлар үчүн каралган. Эки L сымал таш тепкич эки кабаттуу портал бөлүгүнө алып барат. Негизги фасаддын борбордук көлөмүнүн чокусунда балахане — короодон ачылган тепкичтер менен алынуучу үч кичине бөлмө болгон. Болжол менен, балахане бөлмөлөрү кербендин эң мартабалуу адамдары үчүн каралган. Жайлардын курулуштары айырмаланат: кырдык (эки катардуу), узунунан (бир катардуу). Кире беришке каршы жагында учтуу арка менен ачык түрдөгү бөлмө бар. Короонун каптал канаттары жабык түрдө, аттардын короосунун тегерегинде сейрек жайгашкан ачуулары менен. Бардык бөлмөлөрдүн жабылышы, таш архитектурасына мүнөздүү болгон учтуу аркалардан турган. Курулуш иштери, өзгөчө учтуу аркаларды тизүү, жогорку сапатта болгон.