Saray-Jük

Сарай-Жүк же Сараишык (түрки/кыпчак жана перси тилинде: سرایجوق, Sarāyjūq; казакча: Сарайшық, Кіші Сарай, Saraishyq, Kışı Sarai; орусча: Сарайчик; татарча: Сарайчык, Sarayçıq) — Европа менен Азиянын чек арасындагы орто кылымдык шаар болгон. Ал Казакстандын Атырау облусундагы азыркы Сараишык айылынын жанында, Уралдын ылдыйкы агымынын оң жээгинде, Атыраудан 50 км түндүктө жайгашкан. Шаар Европа менен Кытайдын ортосундагы маанилүү соода жолунда жайгашып, X–XVI кылымдар аралыгында гүлдөгөн.

Сарай-Жүк деген ат «Кичи Сарай» же «Кичи Сарай» дегенди билдирет. «Сарай» деген сөз перси тилиндеги sarāy (سرای) деген сөздөн келип чыккан, ал сарай, сот же турак жайды билдирет, ал эми «-шык» кичирейтүү маанисин берип, «кичине/кичи сарай» деген маанини түзөт.

Сарай-Жүктүн орто кылымдык калктуу конушунун аймагы «Сараишык» мамлекеттик тарыхый-маданий музей-корук тарабынан тарыхый-маданий мурас объектиси катары корголот. Музей-корук эстеликти сактоо, изилдөө жана таанытуу иштерин жүргүзүп, ошондой эле археологиялык, илимий жана реставрациялык иштерди жүргүзөт.

2025-жылдан бери ал Казакстандын республикалык мааниге ээ тарых жана маданият эстелиги деп жарыяланган.

Тарых

Археолог С. П. Толстов Сарай-Жүктү Хорезмден келген колонисттер XI кылымда, атүгүл X кылымда негиздеген деп болжогон.

Археологиялык казуулар шаардын X же XI кылымда эле негизделген болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Алтын Ордо мезгили

Тарыхчы Абу-л-Гази Бахадурдун айтымында, шаарды Бату хан негиздеген. XIV кылымдын аягына чейин ал дубал менен курчалган эмес. XIII кылымга карай Сарай-Жүк маанилүү соода борборуна айланып, Алтын Ордонун эң чоң шаарларынын бири болгон. XIV кылымда, ал Алтын Ордонун борборлорун Хорезм менен байланыштырган, Европа өлкөлөрүн Орто Азия (Согдиананы кошо алганда) жана Чыгыш Азия (Кытай) менен байланыштырган жолдордогу стратегиялык жайгашуусунан улам гүлдөгөн. Шаарда тыйындар сокулган.

Сарай-Жүк шаардык агломерациянын борбору болгон. XX кылымда экономикалык иш-аракеттер тарабынан кыйратылган бир катар калктуу конуштар бар, алардын бири — Атыраунун четинде жайгашкан Актобе-Лаети конушу. Айрыкча жазуулары бар идиштер сыяктуу археологиялык табылгаларга караганда, Сарай-Жүк өнүккөн маданияты бар шаар болгон. Шаарда керамикалык түтүктөрдөн жасалган өзгөчө суу менен камсыздоо жана канализация системасы болгон. Металлургия жана керамика өндүрүшү болгон. Анын тургундары кол өнөрчүлүк, коон өстүрүү, бакчылык жана балык уулоо менен да алектенишкен. Чыгыш менен Батышты байланыштырган стратегиялык жайгашуусу шаарды соодасынын ири борборуна айландырган.

Араб саякатчысы жана географы Ибн Баттута болжол менен 1333-жылы Жаңы Сарайдан Дели тарапка бара жатып бул шаардан өткөн. Ал «Кыпчак талаасына саякат» аттуу жазмаларында Улы-Су дарыясынын үстүнөн кайыктардан жасалган көпүрө курулганын жана бул ага Багдадды эстеткенин белгилеген. Шаардын тегереги Алтын Ордонун ар кайсы жеринен келген дворяндар аңчылык жана балык уулоо үчүн келген бир түрдүү курорттук борбор кызматын аткарган. Ибн Баттута шаарда болгон учурда өз аттарын сатып, Көне-Ургенчке чейинки саякатынын кийинки этабы үчүн арабаларын тартуучу төөлөрдү сатып алган.

Шаар Улуу Жибек Жолунун түндүк тармагында жайгашкан. Флоренциялык каржыгер Франческо Бальдуччи Пеголотти өзүнүн «Pratica della mercatura» (1338–1342-жылдары түзүлгөн) соода колдонмосунда, Тана менен Хорезмдин ортосундагы маанилүү соода жолун сүрөттөп жатып, Сарай-Жүктү (Saracanco катары) эскерет.

Абу-л-Гази Бахадурдун айтымында, хандар Бердибек жана Жанибек экөө тең тахка отуруп, Сарай-Жүктө көмүлгөн.

XIV кылымда Алтын Ордо ыдырагандан кийин шаар кулдырай баштаган: 1395-жылы аны Тимур кыйраткан. Аман калган тургундардын саны боюнча так маалымат жок. Бул кыйроодон кийин калктуу конуш түштүк-чыгышка, Сорочинка каналына карай көчүрүлгөн.

Ногай Ордосу мезгили

Шаар 1430–1440-жылдары кайра курулуп, 1580-жылы кыйратылганга чейин Ногай Ордосунун борбору жана бирден-бир чыныгы шаары болгон.

XVI кылымда Сарай-Жүктө натуралдык алмашуу үстөмдүк кылган. Табылган тыйындар шаардын XVI кылым бою соода маанисин сактап калганын көрсөтөт.

1580-жылы Нечай менен Богдан Барбошанын жортуулу учурунда шаар басып алынып, өрттөлгөн, Москванын көзөмөлүнөн тышкары болгон «уурулар», башкача айтканда казактар тарабынан толугу менен талкаланган. Шаар ушунчалык кыйратылгандыктан, тургундары Хивага көчүп кетишкен.

1640-жылы Сарай-Жүктүн башкаруучуларынын уруксаты менен, Сарай-Жүктүн урандыларынан 2 километр жогору, орус отурукташуучулар тарабынан Сарай-Жүк чеби негизделип, конуштун жаңы тарыхы башталган. Чептин ордунда Сарайчик станицасы пайда болгон, андан кийин Казак ССРинин Гурьев облусунун Махамбет районундагы Сарайчик айылы, азыр Казакстан Республикасынын Атырау облусунун Махамбет районундагы Эски Сараишык айылы.

Казак хандыгы мезгили

Сарай-Жүк Жанибек хандын, Бурундук хандын жана Касым хандын башкаруусунда Казак хандыгынын курамында болгон.

Казак хандыгынын биринчи башкаруучуларынын штаб-квартирасы ушул жерде жайгашкан.

Сарай-Жүктүн мааниси Касым хандын тушунда эң жогорку чекитине жеткен. Дал ушул хандын тушунда Казак хандыгы өз аймактарын олуттуу кеңейтип, Сарай-Жүк башкаруу жана дипломатиянын негизги борборлорунун бирине жана хандын дефакто резиденциясына айланган. Жайык (Урал) дарыясынын жээгинде жайгашкан стратегиялык жайгашуусунан улам, шаар мамлекеттин батыш аймактарын башкарууда чоң роль ойногон. Тарыхый маалыматтарга ылайык, Касым хан Сарай-Жүктө көмүлгөн.

Урандылар

Имараттардын, устаканалардын жана башкалардын калдыктары Урал дарыясынын жээгинде жайгашкан, ал урандыларды жууп кетирет. 1999-жылы Казакстан бийликтери бул жерде мемориалдык комплекс курушкан.