Sarazm

Саразм (тажикче: Саразм) — Тажикстандын түндүк-батышындагы Согд областынын Панжакент шаарындагы шаарча жана ошондой эле джамоат. Ал биздин заманыбызга чейинки IV миң жылдыкка таандык, көмүртек C14 анализи боюнча даталар б.з.ч. 3900–2100-жылдар аралыгын түзөт, жана ЮНЕСКО тарабынан Бүткүл дүйнөлүк мурас деп жарыяланган. Джамоаттын жалпы калкы 27 877 адамды түзөт (2015-ж.). Ал 21 айылдан турат, алардын ичинде Чимкала (борбор), Абдусамад, Бостондех, Камар, Камар-Таш жана Сохибназар бар.

Байыркы Саразм шаарынын археологиялык казуу жайы Өзбекстан менен чек арага жакын, Зарафшан дарыясынын сол жээгиндеги Сохибназар айылынын жанында жайгашкан. Саразм маданияты биздин заманыбызга чейинки II миң жылдыкта Түштүк Борбордук Азияга Андронов талаа маданиятынын келишинен мурда болгон.

Археология

Панжакент шаарынан 15 километр батышта жайгашкан бул жай узундугу болжол менен 1,5 км, туурасы 400–900 м аймакты ээлейт. Отурукташуунун чокусунда жай 90 гектарга чейинки аймакты ээлеген болушу мүмкүн, анын 35 гектары бош калган.

Бул жай археологдор үчүн чоң кызыгуу туудурат, себеби ал Борбордук Азиянын бул аймагындагы биринчи протосторикалык дыйканчылык коомун түзөт. Мындан тышкары, ал протосторикалык туруктуу дыйканчылык конуштарынын эң түндүк-чыгышында жайгашканы менен өзгөчөлөнөт. Саразм түркмөн талаалары менен Арал деңизинен (түндүк-батышта) баштап Иран платосу менен Индге (түштүктө жана түштүк-чыгышта) чейинки кенен аймакты камтыган конуштар тармагы менен экономикалык мамилелерди сактап турган Борбордук Азиядагы биринчи шаар болгон.

Табылышы жана казуу иштери

Айыл чарба ишинен улам жер бетине чыккан табылгалардан кийин, бул жайдын биринчи казуу иштери 1977-жылы башталып, аны Тажикстан Илимдер академиясынын кызматкери Абдулла Исаков жетектеген. Ошол биринчи казуу учурунда ар кайсы жерлерде сегиз изилдөө жүргүзүлүп, үч аймак казылып чыгарылган. 1987-жылы жети аймак казылып, жыйырма изилдөө жүргүзүлгөн.

Эл аралык кызматташтык

Бул жай Тажик ССРи менен эл аралык өнөктөштөрдүн ортосундагы бир нече кызматташтык аркылуу изилденген. Айрыкча, француз жана тажик изилдөөчүлөрүнүн ортосундагы жемиштүү кызматташтык 1984-жылы биринчи илимий миссия менен башталган. 1985-жылы Улуттук илимий изилдөөлөр борбору (CNRS) менен Тажик Илимдер академиясынын ортосунда үч жылдык кызматташтык келишими түзүлгөн, бул өнөктөштүк 1998-жылга чейин кайра-кайра узартылган, ошол жылдан баштап француз миссиясы жайды сактап калууну колдоого багытталган. Археометриялык анализдердин көбүн Франциядагы CNRS жүргүзгөн. Француз миссиясын Р. Безенваль, Р. Лионнэ (керамология) жана Ф. Сесброн (минералогия) жетектешкен.

1985-жылы эки америкалык профессор — П. Л. Коль (Веллсли колледжи) жана К. К. Ламберг-Карловски (Гарвард) СССР менен АКШнын биргелешкен археологиялык алмашуу программасынын алкагында уюштурулган экспедицияга катышышкан.

Стратиграфиялык даталар

Бул жай узак таштанды мезгилдер менен бөлүнгөн төрт башка отурукташуу катмарынан турат. Бул классификация биринчи казуу иштеринде түзүлгөн. Болжол менен бир миң жылдык отурукташуу үчүн жалпысынан 1,5–2 метр чөкмө бар жана бардык төрт катмар ар бир жерде табылбайт, бул конуштун кылымдар бою жылганын көрсөтөт. Ар кайсы катмарлар Саразм I, II, III, IV деп номерленген, Саразм I эң байыркы катмар.

Катмарлардын датасы так эмес, бирок көпчүлүгү б.з.ч. IV миң жылдыктын биринчи жарымын отурукташуунун башталышы деп эсептешет. Даталар алгач радиокөмүртек анализи аркылуу аныкталган.

Мына, Ленинград лабораториясынын жыйынтыктарын колдонуп, америка-советтик миссия 1985-жылы кайра эсептеген дата натыйжалары.

Француз миссиясы жүргүзгөн VII казуу да бул жайдын кээ бир радиокөмүртек даталарын берген.

Убакыт тилкелери мурда изилденген башка маданияттарга таандык маданий буюмдар аркылуу да ырасталган. Мисалы, Намазга II жана III мезгилине таандык түркмөн ылай сыныктарынын жана Белужистандан келген Тогау керамикасынын болушу IV миң жылдыктын биринчи жарымынан III миң жылдыктын экинчи жарымына чейинки отурукташууну далилдейт.

Экономикасы

Биринчи казуу иштеринен кийин Исаков: «Саразмдын тургундары дыйканчылык менен мал чарбачылыгы менен эле эмес, металлургиялык өндүрүш менен да алектенгени ачык аныкталды» деп айткан. II, III жана IV катмарлардан чоң металл буюмдар коллекциясы табылган: канжарлар, шибегелер, кескичтер, балталар жана кооздук буюмдар табылгалардын арасында болгон. Металлдын Саразмда чын эле, Месопотамия, Иран платосу жана Инд өрөөнүндөгүгө окшош ыкмалар менен иштелгенине жетиштүү далилдер бар.

Айрымдар биздин заманыбызга чейинки болжол менен 3000-жылы ал Борбордук Азиянын эң чоң металл экспорттоочу борбору болгон деп айтышат.

Саразмда табылган керамика Иран платосуна, Түндүк Белужистанга жана Түркмөнстанга чейинки байланыштарды көрсөтөт. Мисалы, Коло доорунун түндүк-чыгыш Иран маданиятынан, Сейстан жана Белужистандан идиш-аяктар табылган.

Дыйканчылык ошондой эле тургундарга Зарафшан дарыясынын суусун пайдаланууга жана тоолордон агып түшкөн сууну да чогултууга мүмкүндүк берген ирригациялык курулмалардын курулушу менен жеңилдетилген. Жайда буудай (эркин сабактуу гексаплоид түрү) жана арпа (кабыгы бар жана жок эки түрү тең) табылган, ал эми тары менен буурчак өсүмдүктөрүнүн болгонуна далилдер табылган эмес. Саразмда табылган кабыксыз арпа морфологиясы боюнча Пакистандагы Мехргарх жана Наушаро сыяктуу жайлардан табылган арпага, ошондой эле арпа биринчи жолу табылган Кытайдагы эң байыркы жайлардан табылган арпага окшош. Тургундар негизинен уй, кой жана эчки багуу менен да алектенишкен. Мал чарбачылыгы экинчи даражалуу азыктарды (сүт, жүн, тери) максималдаштырууга багытталган болгон.