Sarez Lake

Сарез көлү — Тажикстандын Тоолуу-Бадахшан облусунун Рушон районундагы көл. Анын узундугу болжол менен 75,8 километр (47,1 миля), тереңдиги бир нече жүз метр, суу бетинин деңиз деңгээлинен бийиктиги болжол менен 3263 метр (10 705 фут), жана суу көлөмү 16 текче километрден (3,8 текче миля) ашык. Аны курчаган тоолор көл деңгээлинен 2300 метрден (7500 фут) бийик көтөрүлөт.

Көл 1911-жылы, чоң жер титирөөдөн кийин, Мургаб дарыясы чоң жер көчкү менен бөгөттөлгөндө пайда болгон. Окумуштуулар жер титирөөдөн пайда болгон, Усой тосмосу деп белгилүү жер көчкү тосмосунун жергиликтүү сейсмикалык активдүүлүккө байланыштуу туруксуз экенин жана тосмо келечектеги жер титирөөдө бузулса, көлдүн астындагы жер каргашалуу ташкынга дуушар болуу коркунучунда экенин ойлошот. Усой тосмосунун дубалы 2015-жылдын 7-декабрында болгон, жергиликтүү 7,2 баллдык, 2015-жылкы Тажикстан жер титирөөсүнөн көрүнүктүү начарлоо белгилерисиз аман калган.

Шадау көлү — Усой тосмосунун түштүк-батышында жана Сарез көлүнүн батышында жайгашкан кичине суу тобу.

Пайда болушу

Сарез көлүнүн пайда болушу Миддлтон менен Томастын китебинде сүрөттөлөт:

1911-жылкы Сарез жер титирөөсү, Рихтер шкаласы боюнча 6,5–7,0 балл деп бааланган, 1911-жылдын 5–6-февралында (эски стиль) түн ортосуна жакын болгон. Өлгөндөрдүн саны 302 деп бааланган. Жер көчкүнүн көлөмү 2,2 миллиард текче метр болуп, узундугу болжол менен 5 километр (3,1 миля), туурасы 3,2 километр (2,0 миля) жана бийиктиги 567 метрге (1860 фут) чейин жеткен, дүйнөдөгү эң бийик табигый тосмо болгон Усой тосмосун пайда кылган. Усой — жер көчкүнүн астында калган айыл болгон. Аймак ушунчалык обочолонгон жана тоо жолдорунун кыйратылышы ушунчалык толук болгондуктан, кабар Мургаб жана Хорогдогу орус постторуна жетишине алты жума кетти.

1968-жылы жер көчкү көлдө эки метр бийиктиктеги толкундарды жараткан. 1997-жылы Душанбеде өткөн конференция тосмо туруксуз жана дагы бир күчтүү жер титирөө болсо кулап кетиши мүмкүн деген жыйынтыкка келген. Дүйнөлүк банктын 2004-жылкы изилдөөсү тосмонун туруктуу экенин ырастаган. Негизги коркунуч, кыязы, көлгө бөлүнүп чыгып кулап кетиши мүмкүн болгон болжол менен 3 текче километр таштын жарым-жартылай ажыраган массасы. Тосмонун астындагы өрөөн ушунчалык тар болгондуктан, ар кандай ташкын өтө кыйраткыч болмок. Дүйнөлүк банк үчүн STUCKY жүргүзгөн жалпы тобокелдик анализинин жыйынтыгы 2002-жылы Санкт-Петербургдагы IAHR симпозиумунда жана 2006-жылы Барселонадагы Чоң тосмолор боюнча Эл аралык конгрессте сунушталган.