Seyit Jemaletdin Mosque

Эстеликтин жайгашкан жери: Ахал велаятынын Ак Бугдай району.

Эстеликтин доору: б.з. XV кылымы

Сейитжемаледдин мечити аттары менен белгилүү болгон бул курулуш чындыгында абдан татаал объект болуп, мечиттин, мүрзөканалардын, медресенин жана ханаканын функцияларын аткарган.

Анеудагы мечитти изилдөөнүн башталышын В.А. Жуковский (1886-жылы) баштаган. 1904-жылы урандыларды Р. Помпеллинин америка экспедициясы казган. Совет Түркменистаны шарттарында, тактап айтканда 1920-жылдары, А.А. Карелин менен В.Р. Трипольский бузулуу жана кыйроонун себептерин иликтешкен, ал эми С.С. Склярoвский анын сызмасын жасаган. Ар кандай мезгилдерде калыбына келтирүү иштери (В.Р. Трипольский, Н.М. Бачинский) дагы жүргүзүлгөн. 1947-жылы М.Е. Массондун жетекчилиги астында Түштүк Түркменистан археологиялык экспедициясы (ТТАЭ) мечитти терең жана бардык жактан изилдөө ишин жүргүздү.

Мечиттин пештагынын үстүндөгү, Хорасан падышасы султан Абул-Касым-Бабырдын (1446-1457-ж.) аты аталган чоң жазууда мындай деп айтылган: «Бул курулуш улуу султан, өз элдеринин ээси, өлкөлөр менен кылымдардын колдоочусу Абул-Касым-Бабыр Бахадурхандын падышалык кылган мезгилинде курулду, баарынан улуу болгон Өзү анын бийлигин жана анын падышалыгын түбөлүккө калтырсын».

Башка жазууларда «Сулуулук үйүн» Мухаммет деген бирөөнүн өз атасы Жемал-эд-дюня-ва-д-диндин эстелиги үчүн өз каражаттары менен 1455-1456-жылдары курдурганы тууралуу маалымат берилет.

Г.А. Пугаченкова мечиттин бетиндеги жазууда аты келген Мухаммедди султандын вазири болгон Мухаммет Худайдот экенин ырастайт, ошондой эле анын бул жерде көмүлгөн атасы Жемаледдиндин төрөлгөн жери Анеу экенин аныктайт.

Объект курулуп бүткөрүлбөй калган, анткени султан Бабыр өлгөндөн кийин (1457) өз ара согуштар жана кыйроолор мезгили башталган.

Жакшы бышырылган кыштан курулган мечит кештелер менен эч нерсени аяман кооздолгон. Пештагы түндүккө каратылган жана бинанын ичинде, түштүк дубалдын бетинде кештелер менен кооздолгон михраб болгон. Анын капталдарында түштүк дубалдын бетинде ичке чуңкурлар жасалган, алар дубалдын тышкы бетине чыгыңкы кылынган. Мечиттин калган эки дубалында, ар бирисинде экиден, кенен, терең чуңкурлар жасалган.

Пештагдын кештелүү кооздоосунун көркөм өзгөчөлүгүнүн чоң баалуулугу болгон, анда бири-бирине карай баштарын узартып, сойлоп келе жаткан эки коркунучтуу түрдөгү чаардын элеси тартылган. Алардын саргыч денеси майда өсүмдүк нагышы бар кара-көк кештелүү фондун үстүндө ийрилип барат, ал майда өсүмдүк нагыштары ар бир жандыктын ачылган оозунан башталат.

Мындай чаардардын диний курулушта чагылдырылышынын үлгүсү Орто Азияда башка жок. Чаардарды чагылдыруу Орто Азия көркөм өнөрүнүн тарыхына терең сиңип кеткенине карабастан, Анеу мечитиндеги сурөттүн чыгышынын толук түшүндүрмөсү азырынча табылган эмес. Анеу мечитиндеги чаардардын чагылдырылышынын маанисине дагы ынанымдуу түшүндүрмөнү Г.А. Пугаченкова берет, ал «мунун өзү XV кылымда Анеунун тегерегинде жашаган негизги түркмен уруусунун тотеми, ыктымал, Анеуда көмүлгөн шейх Желаледдин да ошол уруудан болгондур» деп эсептейт.

Тотемдин (уруунун диний символунун) жергиликтүү чыгышы жөнүндөгү пикир пештагдын тегерегин курчаган кештелүү нагыштын жана анын үстүндөгү араб жазуусунун, ошондой эле чаардардын да Орто Азиянын архитектуралык эстеликтеринде башка эч жерде жоктугу менен дагы бир жолу бекемделет. Ошол эле учурда бул нагыштын элестери түркмен энеолитине (жез-коло заманына) мүнөздүү идиш нагыштары үчүн мүнөздүү жана түркмен килем көркөм өнөрүндө өз жашоосун азыр дагы улантып келет. Мунун баары Анеу мечитинин кооздоосун түркмен элинин абдан алыскы байыркы ата-бабаларынан мурас алган көркөм өнөр руху деп эсептөөгө мүмкүндүк берет.

Легенда:

Мечиттин тегерегиндеги калк буга өзүнчө түшүнгөн. Алардын арасында ушундай курулуштун пайда болушун түшүндүргөн легенда көптөн бери түзүлгөн. Анда мындай делинет:

«Бир кезде шаардын чебер дубалынын түбүнө бир дарак тигилип, андан чоң коңгуроо асылып коюлган экен. Башына иш түшкөн ар бир жолоочу коңгуроону кагуу менен шаарга белги берет экен, калк болсо ага жардамга келип, башына түшкөн иштен аны куткарат экен. Бир жолу, адилетчил жана акылман Жамал өлкөнү башкарган маалда, адамдар коңгуроонун катуу жана коркунучтуу кагылганын угушкан. Дарбазанын оозуна чуркап келгенде, алар эбегейсиз чоң ийрилип турган чаардын коңгуроону кагып жатканын көрүшкөн. Ошол чаар бир нерсени көрсөткөндөй, тоо тарапты карай ишарат кылган, андан кийин топтун арасында колдорунда балта жана аара менен турган эки устага ишарат кылып, тоо тарапка кетип калган. Падыша аял Жамал усталарга чаардын артынан жөнөөнү буйруган. Алар тоого барганда, алар оор азап чегип жаткан дагы бир чаарды көрүшкөн, ал чаар чоң тоо эчкисин тирүүлөй жутуп алган, бирок анын буйра чоң мүйүздөрү андан өтпөй, чаардын тамагына кирип тыгылып калган. Эр жүрөк устачылар чаардын ачык турган оозуна кирип, тоо эчкисинин мүйүздөрүн аара менен кесип алып, эчкинин этин бөлүктөргө бөлүп, чаарды азаптан куткарышкан. Мындан кийин биринчи чаар усталарды казынага толгон бир дарага алып барып, аларга ошол казынадан керектүүлөрүн жана көтөрүп кетүүгө боло турганын алууга уруксат берген.

Эртеси эрте шаардын калкын дагы бир жолу коңгуроонун үнү ойготкон. Алар чеберден чыгышканда эки чаарды да көрүшкөн, ал чаардар көп алтын жана баалуу таштарды алып келишкен экен. Алар бул нерселерди падыша аялдын алдына коюп, өздөрү дагы тоого карай кетишкен. Жамал бул баалуу нерселерден чоң мечит куруп, анын пештагында ушул нерселерди белек кылган чаардардын элесин чегиши буюрган. Легендада чаардар Анеунун калкына камкордук кылган жандыктар катары көрсөтүлөт, алардын элеси болсо кыйраган мечиттин бетиндеги жазууда аталышы боюнча «Сулуулук үйүн» коргоп сактап келишкен».