Shalkarteniz

Шалкартениз (казакча: Шалқартеңіз; орусча: Шалкартениз) — Казакстандын Актобе облусунун Ыргыз районундагы туз көлү.

Шалкартениз Туран ойдуңунун түндүк-чыгыш секторунда, Аралск шаарынан 160 км түндүк-батышта жайгашкан. Ал казак жарым чөл экоаймагынын бир бөлүгү. Жанында эч кандай шаар жок. Эң жакын отурукташуу жайы — батышта 23 км алыстыкта жайгашкан Жайсанбай кыштагы.

Тарыхы

XVI кылымдын аягына чейин Шалкартениз алабы ошол мезгилде Арал деңизине жеткен, мурда суусу мол болгон Тургай дарыясы менен туруктуу толуп турган. Кийинки кылымдарда дарыя тайыздап, суусу азайган, ошондуктан Шалкартениз ташый алган эмес. Ошентип Тургай түштүккө агышын токтоткон жана ойдуң Арал деңизи менен байланышын жоготкон. XX кылымга, Казак ССРи мезгилине карата, токой жабуусунун деградацияланышы жана Тургай менен Ыргыз дарыяларынан суу алынышы күчөгөн. Акырында 1960-жылга карата Шалкартениз толугу менен кургап калган жана чоң фламингонун колониялары бул жерде уялашын токтотушкан.

Бирок 1969–1970-жылдардагы каардуу кыш Тургай алабынын дарыяларын кайрадан толтуруп, эрте жана өтө күчтүү суу ташкынын пайда кылган. Мындай адаттан тыш ташкындар 1971 жана 1972-жылдары дагы болгон. Натыйжада көл алабы мезгилдик түрдө толуп, фламинголор кайра келип, мурункудай жайкы уя колонияларын түзүшкөн.

Географиясы

Шалкартениз кеңири мезгилдик көл. Ал Тургай алабынын түштүк чегиндеги, Туран ойдуңунун түндүгүндөгү жана Арал деңизинен 200 км түндүк-чыгыштагы, түздүктүн түбүндөгү туюк алапта жайгашкан. Шалкартенизди кургак аймактар курчап турат, ал эми түштүктө Арал Каракум кум чөлү созулат.

Көл кар менен азыктанат. Жазында кар эригенде, Жынгылдыозек, Тегене, Тургай жана Ыргыз дарыяларынын суулары кургак алапты толтуруп, аны ащы туздуу көлгө айландырат. Мезгилдик көл болжол менен үч ай уланат, орточо тереңдиги 2 менен 3 метрдин ортосунда. Жайында ал адатта кургак туз түздүгү же жарым-жартылай саз болот.

Каракол жана Курдым көлдөрү Шалкартенизден түштүктө жакын жайгашкан. Аккол көлү Шалкартенизиин түндүк учунан болжол менен 50 км түндүк-түндүк-чыгышта жайгашкан.