Sheihantaur complex

Шейх Ховенди ат-Тахур мажмуасы (башка аталыштары: Шейхантаур мавзолейи; өзбекче: Shayx Xovandi Tohur majmuasi) — Шейх Ховенди ат-Тахурдун (Шейхантаур) мавзолейинин тегерегинде курулган архитектуралык комплекс. Ал Өзбекстандын Ташкент шаарынын эң маанилүү архитектуралык эстеликтеринин бири. Ал Ташкенттин борборунда, Алишер Навои, Шайхантохур жана Абдулла Кадири көчөлөрү түзгөн төрт бурчтукта жайгашкан.

Шейх Ховенди ат-Тахурдун өмүр баяны

Шейх Ховенди ат-Тахур 13-кылымда төрөлгөн. Ал Сайид болгон — пайгамбар Мухаммеддин тукуму. Анын атасы Шейх Омар экинчи туура жолдо болгон халифа Омар ибн ал-Хаттабдын он жетинчи муундагы түз тукуму болгон, ошондуктан Шейх Омардын үй-бүлөсүндөгү эркектер Кожо (өзбекче: xo'ja) наамын алып жүрүшкөн. Шейх Омар суфийлик жолго баштан өткөн, дервиш Хасан Булгаринин жолдоочусу болгон. Ал Ташкентке Исламды жайылтуу максаты менен келген. Көп узакка калбай Шейх Омар Богистон тоо айылына көчүп, өмүрүнүн калган бөлүгүн ошол жерде өткөргөн. Ошол жерде Шейх Ховенди ат-Тахур (Шейхантаур) төрөлгөн. Жаш Шейхантаур Ясы шаарынын дервиштеринин арасынан баштоо алган, ал жерде суфий шейхи жана тарыйкаттын негиздөөчүсү Кожо Ахмад Ясавинин культу ал кезде кеңири таралган эле. Мовароуннахрда узак саякаттан кийин Шейхантаур Ташкентке келген, ал жерде элдин эсинде "акылмандардын эң акылманы" болуп калды. Шейх 1355–1360-жылдар арасында каза болгон.

Шейхантаур комплексинин пайда болушу тууралуу уламыштар

Жазма булактарга ылайык, 5–8-кылымдарда Чач аймагынын жергиликтүү калкы зороастризм дининде болгон. Шейхантаур архитектуралык комплекси турган аймакта бир нече хауз (суу көлмөлөрү) болгон, анткени суу да зороастризмдеги сыйынуу образдарынын бири болгон. Ошондой эле ислам чейинки жергиликтүү калктын арасында узак өмүрлүк дарактарга сыйынуу культу болгон. Көрүнүшү боюнча, саур дарактарынын аллеясы культтук дарактардын аллеясы болгон.

Уламыштарга ылайык, ат-Тахур шейхи Түркистан шаарына саякат кылып, ал жерде Ахмад Ясавинин мистикалык философиясын үйрөнүп, чыдамкайлык менен жумшактыкты изилдеп, көп жылдык кыдыруудан кийин Ташкентке кайтып келип, тууралуу байыркы заманда кооз уламыш курулган ыйык булактын жанына орношкон. Бул уламышка ылайык, бул булактан "түбөлүк өмүрдүн" суусу агып чыгат, ал эми анын жээгинде, дарактардын көлөкөсүндө, Эки Мүйүздүү Искендер (Искендер Зулкарнай), башкача айтканда Улуу Александр эс алган. Уламышка ылайык, ислам чейинки доордо бул булактын жанында Суу менен Оттун буттапарас ибадатканасы болгон. Ал жерге 1355-жылы каза болгон (Богустандан чыккан Хавенди Тахур) шейх ат-Тахур өзүн көмүүнү керез кылган. Көпкө чейин, Искендердин саурлары деп аталган — миң жылдык, жалбырагы жок жана карылыктан дээрлик таштай катып калган дарактар анын көрүнүн жанында өсүп турган. Бул дарактардын биринин тулкусу бүгүнкү күнгө чейин Шейхантаур мавзолейинин ичинде, анын көрүнүн жанында сакталып калган.

Комплекс аймагындагы архитектуралык эстеликтердин жана курулмалардын курулуш хронологиясы

Тимурид династиясы бийлик жүргүзгөн мезгилде курулган биринчи мавзолей — 1355-жылы каза болгон Богустандык Шейх Ховенди ат-Тахурдун (Шейхантаур) мавзолейи болгон.

15-кылымдын аягында чиллахона, Калдыргач-бийдин мавзолейи жана Моголистандык Юнус хандын мавзолейи курулган.

1892-жылы жогорудагы сүрөттө көрсөтүлгөн чартак жана Ишан Кули-дадх медресеси курулган.

1908–1910-жылдары Намангандык Кожимат-Ишан минарети бар Аурат мечитин курган.

1913-жылы Юнус хандын мавзолейинин жанына минарет курулган.

Мындан тышкары, Куктеллик-ата мавзолейи жана Каба мавзолейи дагы болгон. Ошондой эле бир нече кварталдык каркас мечиттери болгон: комплекстин кире беришиндеги Зандживрлик мечити, жана Юнус хандын мавзолейинин эки жагындагы Гариб жана Саид Азимбай мечиттери.

1932-жылы, 1754-жылы курулган Хатун мечити "эски шаардан" комплекске көчүрүлгөн. 80-жылдары дагы бир мечит "эски шаардан" комплекстин аймагына көчүрүлгөн. Азыркы учурда ал жарым-жартылай Ислам университетин жайгаштырат.

Шейхантаур көрүстөнүнүн кире беришинде Ляңгар хаузу (суу сактагычы) болгон.

Комплекстин аймагында бир нече чартак болгон — бири 15-кылымдагы Кучкар-ата мавзолейинин жанында, бири көрүстөндүн ичинде жана бири 1892-жылы комплекстин кире беришинде курулган. Кучкар-ата мавзолейиндеги чартактан Шейхантаур мавзолейине чейин жол болгон — гишт йул, негизги жер деңгээлинен бир аз ылдый жайгашкан, ал боюнча байыркы саур дарактарынын (туй түрүндөгү саира дарагы) аллеясы болгон. 1980-жылдары бул Навои көчөсүнөн Юнус хандын мавзолейине чейин созулган гүлзар болгон.

Ошондой эле Шейхантаур комплексинин аймагында бир нече 500 жылдык чынар дарактары өскөн. Кучкар-ата мавзолейинде эчки мүйүздөрү менен капталган карагач дарагы болгон.

Ошондой эле 20-кылымдын башына чейин Шейхантаур комплексинин аймагында каркас павильондору, ашхана, чайхана, нан жана таттуу сатуучу дукон-тезекчелер, ошондой эле майрамдарда көрсөтүүлөр үчүн тезекчелер болгон.

1924-жылдан баштап көрүстөн жабылган жана комплекстин аймагындагы курулмалардын дээрлик баары бузулган.

1947-жылы 1892-жылкы чартак бузулган, 1964-жылы советтик мезгилде кино студиясы жайгашкан Ишанкул-дахт медресесинин калдыктары бузулган. 1967-жылы китепкана кызматын аткарган Хатун мечити бузулган.

Шейхантаур мавзолейи 1910–1920-жылдары Шейх Кожимат-Ишандын каражатына оңдолгон: күмбөз оңдолуп, темир менен капталган.

Советтик мезгилде Калдыргач-бий мавзолейи эстелик буюм фабрикасынын аймагында жайгашкан. Мавзолейдин күмбөздөрү 1970-жылдары архитектор В. М. Филимоновдун проекти боюнча калыбына келтирилген.