Shirvan National Park

Ширван улуттук паркы (азербайжанча: Şirvan Milli Parkı) — Азербайжандын улуттук паркы. Ал 2003-жылдын 5-июлунда Салян районунун административдик аймактарынын чегинде уюштурулган. Анын аянты 54,373.5 гектар (543.735 km2) түзөт.

Ширван улуттук паркы 1969-жылы негизделген Ширван мамлекеттик коругунун жана коңшу аймактардын негизинде уюштурулган. Коруктун ишмердүүлүгү джейран (Gazella subgutturosa), суу канаттуулары жана Ширван төмөнкү тектиринин мүнөздүү өсүмдүк биотиптерин коргоо жана көбөйтүүгө багытталган. Аянты 25 800 гектарды түзөт, анын ичинен 3 500 гектары суу сактагычтар. Парктын аймагы мурда Каспий деңизинин түбүндө болгон, ал эми азыр деңиз деңгээлинен 20-25 м төмөн жайгашкан, батышка карай рельефи бир аз көтөрүлүп турган аккумуляциялык түздүк. Климаты боюнча парк орточо ысык жарым-чөл жана кургак талаа аймагында жайгашкан. Жайы ысык жана кургак, кышы салкын жана кургак.

Этимологиясы

«Ширван» сөзү, кыязы, парсча Шир (Shīr, персче: شیر) сөзүнөн келип чыккан. Шир сөзү Транскавказда азыр жок болуп кеткен арстанды билдирет.

Флора

Паркта бир нече түрдөгү өсүмдүктөр жамааты бар. Чөл түрү тузак жерлерде өнүккөн Halocnemum, Halostachys жана Salicornia формациялары менен көрсөтүлөт. Halocnemum өсүмдүктөрү парк аймагынын болжол менен 40% ээлейт. Негизги түрү — Halocnemum strobilaceum. Halostachys фитоценозу Halocnemumга салыштырмалуу татаалыраак түзүлүшкө жана байыраак түр курамына ээ. Дөбөлөрдүн чокуларында Halostachys өсөт, ал эми беткейлер эфемер тобундагы дан эгиндери жана ар түрдүү чөптөр менен капталган.

Salicornia өсүмдүктөрү парктын борбордук бөлүгүнүн кичине аймагында, суулуу тузак жерлер жана жерасты суулардын жогорку деңгээлинин натыйжасында өнүккөн. Salicornia europaea менен катар S. rankenive жана S. tonkokhstnik да бар.

Жарым-чөл түрүндөгү өсүмдүктөр свед жана эфемер жусан формациялары менен көрсөтүлөт. Парк аянтынын 40% ээлеген акыркы формация эң бай түр курамына ээ. Жусан үстөмдүк кылат, ал эми эфемерлердин арасында 20-25 түр кездешет, анын ичинде дан эгиндери: Poa bulbosa, Bromus, дубал арпасы (Hordeum murinum) ж.б.

Шалбаа түрүндөгү өсүмдүктөр паркта чалдарда (рельефтеги нымдуу ойдуңдарда) өнүгөт. Чөп өсүмдүгү эки катмардан турат жана Alhagi (биринчи катмар) менен Aeluropus repens (экинчи катмар) тарабынан түзүлөт. Кээ бир жерлерде Artemisia жана дубал арпасы (Hordeum murinum) кездешет.

Фауна

Фауна аз изилденген. Кош тепкичтүүлөрдүн арасында өзгөрмөлүү бака (Bufotes variabilis), дарак бакалары (Hyla spp.) жана саз бакасы (Pelophylax ridibundus) бар. Сойлоочулардын арасында европа саз ташбакасы (Emys orbicularis), Каспий ташбакасы (Mauremys caspica) жана грек ташбакасы (Testudo graeca), кескелдирик, чөп жыланы (Natrix natrix), Левант чаяны (Macrovipera lebetinus) жана башкалар бар. Канаттуулар дүйнөсү аз изилденген, бирок болгон маалыматтарга караганда дудак (Otidae), франколиндер (Francolinus spp.), кичине дудак (Otis tetrax), ак куйрук бүркүт (Haliaeetus albicilla), талаа бүркүтү (Aquila nipalensis), ителги (Falco peregrinus), ыт куш (Falco cherrug) жана кара курсак кекилик (Pterocles orientalis) бар. Кышында суу аймактарында боз каз (Anser anser), гоголь өрдөк (Anas platyrhynchos), түндүк чүрөгөй өрдөк (Anas acuta) жана башка көчмө канаттуулар көп болот.

Сейрек кездешүүчү сүт эмүүчүлөрдүн арасында кызыл түлкү, иран джейрани, жапайы доңуз, карышкыр, чөө чибиш, кулан мышык, бөрсүк, европа коёну жана башкалар бар. Грек ташбакасы, иран джейрани, кара франколин, дудак, кичине дудак, ак куйрук бүркүт, талаа бүркүтү, ителги, ыт куш Азербайжандын Кызыл китебине киргизилген. Мурда бул аймак Кавказдагы Азия арстанынын (Түндүк арстандын популяциясы же кичи синониминин) жашоо аймагынын бир бөлүгү болгон, жана Каспий жолборсу Персиядан бул жерге келип турган.

Негизги корголуучу объекттер — түштүк-чыгыш Ширвандын дүйнөдөгү иран джейрандарынын эң чоң популяциясы бар табигый жарым-чөл комплекстери жана көптөгөн баалуу канаттуу түрлөрү үчүн уялоо, көчүү жолу жана кыштоо аймагы болгон суу-саз экосистемасы (Шор-Гел көлүнүн батыш бөлүгү).

Джейрандарды коргоо

Ширван улуттук паркы Азербайжан менен Грузияда джейрандарды калыбына келтирүүдө жана аларды кайра жайгаштырууда маанилүү роль ойногон. Ширван улуттук паркынан алынган джейрандар бир нече аймакка, анын ичинде Вашловани улуттук паркына, Кобустанга, Абшеронго, Аджинохур талаасына, Аг-Гел улуттук паркына кайра жайгаштырылган.