Shusha Fortress

Шуша чеби (азербайжанча: Şuşa qalası, форсчо: قلعه شوش) же Шуши чеби (армянча: Շուշիի բերդ) — Шушанын тарыхый борборун курчаган чеп. Жаңы басып алынган чеп-шаар Панах Али хандын атынан «Панахабад чеби» деп аталган, ал Мелик Шахназар менен бирге чептин негиздөөчүсү болгон. Кийинки жылдары шаар жөн эле «Чеп» деп аталган. Шушадагы турак жай алгач 15-кылымдагы «Шушу айылы» деп аталган суреттелген армян инжилинде эскерилет.

Шуша чеби курулган аймак — батыш тараптан амфитеатр формасында, көптөгөн дөбөлөрү жана жарака-жаракчаларды камтыган тоолуу платформа. Платформанын эң бийик бөлүгү деңиз деңгээлинен 1600 метр, эң төмөнкү бөлүгү 1300 метр бийиктикте. Азыркы учурда Шуша шаарынын аймагы борборунда узунунан жайгашкан дөбөсү бар платформадан турат. Шуша чебинин архитектурасы жайгашкан жердин тандалышы, структуралык план түзүү жана чептин көркөм келбети жагынан феодалдык мезгилдин негизги архитектуралык принциптерин чагылдырат.

Шуша чебинде үч негизги дарбаза болгон: Гянжа дарбазасы, Ыраван дарбазасы жана Агоглан дарбазасы. Бул дарбазалардын баарынын аттары тарыхый булактарда, ошондой эле 19-кылымдагы Шушанын бардык тартылган пландарында көп эскерилет.

Тарыхый жана саясий кырдаал

1747-жылы Надир Шахты (бийл. 1736-1747) өлтүрүп салгандан кийин, Иранда, айрыкча Түштүк Кавказда ички башаламандык башталган, борборлошкон бийликтин жоктугунан улам жарым-автономдуу хандыктар пайда болгон, алардын бири Карабах хандыгы болгон. Өз саясатын жүргүзүп, экономикасын өнүктүрүүгө аракет кылган бул хандыктардын ар биринин өз көзөмөлүндөгү аймактарды башкаруу үчүн борбору болгон. Бул мезгил Түштүк Кавказдын аскердик-саясий тарыхындагы бир нече татаал окуялар менен байланыштуу болгон. Алардын кээ бирлери төмөнкүлөр:

1. Кырк жылдык согуш (1709-1749) дагы деле аяктаган эмес болчу.

2. Феодалдык коомдогу согуштар жана дыйкандардын көтөрүлүштөрү көп кездешкен.

3. Аймак түрктөр жана иландыктар тарабынан чабуулга алынып турган.

Мындай кырдаалда хандыктар негизинен бекем чептелген борбор шаарга муктаж болгон, анткени алар аймактык бүтүндүгүн жана саясий көз карандысыздыгын сактап калышы керек болчу. Ошондуктан мындай чептелген шаарлардын курулушу негизинен аскердик-саясий кырдаалдын талабы менен шартталган.

1747-жылы армян Мелик Шахназардын колдоосу менен Карабах хандыгын негиздеген Панах Али хан Арас дарыясынан Севан көлүнө чейин, Тартар дарыясынан Мегри, Татев жана Сисианга чейин созулган, Карабах, Зангезур жана Баргушат аймактарын камтыган бул чоң өлкөнү көзөмөлдөөгө жардам берчү чеп курууну чечкен. 1748-жылы Панах Али хан Барданын жанындагы Баят чебинин курулушун баштоону буйруган. Панах Али хан «үй-бүлөсү жашай ала турган жана душмандардын кол салуусу учурунда элди коргой ала турган чеп» курууну каалаган. Ошондуктан Баят чеби терең хендектер жана калың сырткы дубалдар менен курчалган.

Күйгүзүлгөн кыштардан курулган Баят чебинде хандын сарайы, мечит, базар, мончо жана үйлөр болгон. Хандын үй-бүлөсү Баятка жайгашкандан кийин, жакын жердеги айылдардан, ошондой эле Ардабил менен Табриздан усталар бул жерге көчүп келишкен. Бирок Баят узакка хандын резиденциясы болбой калды. Көптөгөн бекемдөө аракеттерине карабастан, чеп чет элдиктердин чабуулдарына дагы деле алсыз бойдон калган. Коркунучту эске алып, Панах Али хан жаңы чеп куруу үчүн стратегиялык жактан ыңгайлуураак аймакты издей баштаган. Натыйжада, Шахбулаг булагынын жанында (Агдамдан 10 км алыс) жайгашкан, Шахбулаг деген аты менен көбүрөөк белгилүү болгон Тернекут аймагы тандалган.

19-кылымдагы Карабах тарыхчылары чеп, таш үйлөр, мечит, мончо жана базар Панах Али хандын көрсөтмөлөрүнө ылайык курулгандыгын белгилешкен. Шахбулагда жарандык жана диний имараттардын курулушуна байланыштуу маалымат Мирза Юсуф Карабахи менен Мирза Жамал Жаваншырдын чыгармаларында табылат. М. Ж. Жаваншыр өзүнүн «Карабах тарыхы» китебинде «Марххум Панах Али хандын буйругу менен курулган эстеликтер жана имараттар жөнүндөгү бөлүмдө» деп белгилеген: «Шахбулаг чеби, чептин жанындагы мечит, мончо, башка имараттар жана базар Панах Али хандын буйругу менен курулган». Жаңы чепке көчүп, өз абалын бекемдеген хан мурдагы штаб-квартирасын кыйратууну буйруган.

Шахбулаг аймагындагы курулуш, айрыкча чеп менен мечиттин архитектурасы, кийинки Шушадагы курулуш процессине олуттуу таасир эткен. Шушадагы дээрлик бардык чептер архитектуралык планировка жана көлөм-мейкиндик түзүлүшү жагынан Шахбулаг чебинин өзгөчөлүктөрүн кайра колдонушкан. Бирок кийинчерээк Панах хандын туугандары ага жаңы чеп куруу үчүн коопсузураак жер тандоону сунушташкан жана ошентип ал Шуша чебин куруу чечимине келген.

Курулушу

Ахмед бей Жаваншыр «Чепти куруу үчүн тандалган түбөлүк өтө алгыс, жетүүгө мүмкүн эмес жер эң күчтүү душманга дагы аны курчоого мүмкүндүк бербейт» деп белгилеген. Жаңы чептин курулушу анын бир тарабы элаттар менен байланышуу үчүн ачык болушун, ошондой эле Панах Али ханга өзүнүн көзөмөлүндөгү махаллар менен байланыш түзүүгө мүмкүнчүлүк берчү жайды талап кылган.

«Бүт Карабахтагы жападан-жалгыз жер Шуша ойдуңу болгон, ал жетүүгө мүмкүн эмес аскалар менен курчалган табигый чеп болгон». Карабахтын тарыхчысы Бахарлы жаңы чептин курулушу үчүн тандалган мейкиндик чыгыш тараптан башка бардык жагынан жыш токойлор менен курчалгандыгын белгилеген. Чептин аймагы өрөөндөр менен толукталган жаракалар менен бөлүнгөн. Жаракалар табигый суунун чептен агып чыгуусуна мүмкүндүк берет, ошондуктан жамгырлуу жана тумандуу аба ырайы мүнөздүү болгон Шушада суу ташкынынын мүмкүнчүлүгүн нөлгө чейин азайтат.