Sighnaq

Сыгнак (түрки/кыпчак тилинде: سغناق; казак тилинде: Сығанақ, романизацияланган: Syğanaq) — Борбордук Азиядагы, азыркы Казакстандын Кызылорда облусунун аймагындагы байыркы шаар болгон. Ал Көк Ордонун борбору болгон, бирок шаар дээрлик белгисиз бойдон калган. Сыгнак жайгашкан аймак Фараб деп аталган. Ал Исфижаб менен Жанд калктуу конуштарынын ортосунда жайгашкан. Аталышы «баш калкалоочу жай» дегенди билдирет, бул ат башка аймактарда, өзгөчө Кавказ артында да кездешет.

Корикустук Хайтондун айтымында, Сыгнак Каратоо тоолорунда жайгашкан, ошол жерден Сырдарыянын куймасы болгон Кара Ичук дарыясы башталат. Клапрот шаар Каратоо тоолорунан башталган, Сырдарыянын оң жактагы куймасы болгон Муткан дарыясынын жээгинде жайгашкан деп жазат, бирок ал өз булагын көрсөтпөйт. Шариф ад-Дин Сабран менен Сыгнакты Түркстандын эки чек ара шаары катары айтып, Сыгнак Отрардан 40 км алыстыкта жайгашкан дейт; Кетевинин «Табакатол ханефийет» деп аталган өмүрбаяндык китеби аны Йассы шаарынын (б.а. азыркы Түркстан шаарынын) жанына жайгаштырган. XIX кылымдын венгр түркологу жана саякатчысы Вамбери, булагын көрсөтпөстөн, Жанддын каналга туташканын айтат. Ал Каспий деңизинин чыгышындагы аймактын Йенгикент, Саоран же Сабран жана башкалар менен катар негизги түрк калктуу конуштарынын бири болгон окшойт. Махмуд Кашгари аны түздөн-түз огуздардын шаары деп жазган, ал-Мукаддаси да аны Отрар менен байланыштырып, ал «Сырдарыянын жогору жагында 24 фарсах алыстыкта» экенин айткан. Бул маалыматтардын баарынын негизинде, эң акылга сыярлык жайгашкан жери Бабай коргону тегереги болуп көрүнөт, акыр-аягы, Оренбург-Ташкент темир жолу боюндагы Тюмен Арыктан бир нече километр түндүк-чыгышта жайгашкан Сунак коргону Сыгнактын урандылары катары аныкталган.

Тарых

X кылымда чек аранын жанында огуз түрктөрүнүн жарым отурукташкан шаары болгон деп эсептелет, алар өз азык-түлүктөрүн түштүктөгү мусулман мамлекеттеринин азык-түлүктөрүнө алмаштырышкан. «Худуд аль-Алам» экспорт үчүн жаа жасалганын көрсөтөт. Аймак Дар аль-Куфр деп аталган. XII кылымда ал (дагы деле бутпарас) Кыпчак хандыгынын борбору болгон жана «газилердин» чабуулдарына дуушар болгон. Кеминде эки чабуул (газават) белгилүү, бири 1152-жылы, экинчиси 1195-жылы Хорезмден, экинчиси Кайыр Току хан Сыгнакты башкарган кезде болгон. Бирок XIII кылымдын башында Ала ад-Дин Мухаммад бул жерди басып алып, өз империясына кошуп алган; бир нече жылдан кийин, анын бийлиги 1220-жылы курчоодон кийин аймакты каратып алган Чыңгыз хандын бийлиги менен алмашкан. Калк кыргынга учураган.

XIV кылымдын аягында Тимур тарабынан каратылып алынган Сыгнакты 1427-жылы Көк Ордонун жана ошондой эле Алтын Ордонун ханы Барак хан Тимурдун уулу Шахрухтан талап кылган, бирок ал баш тарткан; Барак темириликтерди жеңип, шаарды ээлеп алган; темириликтер анын өлүмүнөн (болжол менен 1428-жыл) кийин аны кайра каратып алышкан, бирок 1446-жылы Өзбек хандыгынын негиздөөчүсү Абулхайыр аны кезеги менен каратып алган. 1457-жылы Күк Кашана же Кёк Кашане салгылашы түштүктө, 7 км алыстыкта болгон, анда калмактар өзбектерди жеңип, Абулхайыр калмак Уз Тимур кандай тынчтык сунса ошону кабыл алууга мажбур болгон. Өзбек хандыгын кайрадан негиздеген Мухаммад Шайбани Сыгнак аймагында төрөлгөн. XVI кылымда ал казактарга таандык болгон, бирок анын мааниси азайып, акырында жоголуп кеткен.