Sudochye lake

Судочье көлү — Каракалпакстан Республикасынын Мойнок районундагы көл. Арал деңизинин түштүк-батышында жайгашкан. Анын батыш жээги Үстүрттүн чыгыш чокусуна жалгашат, калган тараптары Аму-Дарыя дельтасы менен чектешет. Көлдүн аянты жана курамындагы туз өлчөмү тез-тез өзгөрүп турат. Анткени, Аму-Дарьядан жана каналдардан ашкан сулар көлгө агып келет. 1972-жылы көлдүн аянты 96 км² болгон. Көлдүн орточо тереңдиги 11,5 м.

Көлдүн аты жергиликтүү каракалпак элинин "сув дүшши" дегенинен келип чыкканы тууралуу маалыматтар бар.

Географиялык сыпаттамасы

Мурда Судочье көлү дельтадагы эң чоң көл болгон. Көл Айбугир ойдуңун ээлеген. Судочье А. И. Бутаковдун (1848–1849) деңиз картасында белгиленген. Картада ал саздуу Айбугир же Лаудан көлү деп белгиленген. Көл Арал деңизинин жээгинен 24 км түштүк-чыгышта (Урга мурду тарабынан түштүк-батыш аймакта) сунулуп жатат. Үстүрт платосунун чыгыш кыя тушу көлдүн батыш жээги боюнча өтөт.

Мурда Судочье Аму-Дарьянын Раушан жана Приемузяк каналдары аркылуу толтурулуп турган жана канал аркылуу Арал деңизи менен байланышкан. Көлдүн суу бетинин аянты 350 км²гe, узундугу 250 кмге, орточо туурасы 15 кмге жана орточо тереңдиги 2 мге жеткен. Суунун минералдашуусу 0,6–1,7‰ чегинде өзгөрүп турган. Судочье жарым-анадром балык түрлөрү үчүн урук чачуучу жер болуп кызмат кылган. Көлдө 2000 тоннага чейин балык уулануучу.

1950–1970-жылдары жерди сугаруу эсебинен көлгө суунун агымы бир кыйла азайган жана ал мааниси толугу менен жоготкон. 1960-жылдары Арал деңизинин деңгээлинин түшүшү жана Раушан каналынын жабылышы менен дээрлик бардык дарыя суулары агымы токтотулуп, Судочье кургап баштаган. 1968-жылы таяз көл өз алдынча суу сактагычтарга бөлүнгөн. 1972-жылы анын аянты 96 км² болгон.

Бирок, учурда, негизинен коллектор жана дренаж сулары эсебинен көл жарым-жартылай калыбына келтирилген. Аму-Дарьянын суусу Коңгырот коллектору жана Баш коллектор аркылуу Судочьеге куюла баштады. Көлдүн абалы бул каналдардын суу режимине толугу менен көз каранды экени далилденди. "Өзбекстан улуттук энциклопедиясында" көлдүн чоңдугу жана минералдашуусу тез өзгөрүп туруучу экени белгиленген.

"Географиялык энциклопедия" (2006) маалыматтарына ылайык, көлдүн аянты 333 км², суунун жээги деңиз деңгээлинен 53 м бийиктикте, суунун минералдашуусу 3–4 г/л түзгөн. "Өзбекстан улуттук энциклопедиясы" (2000–2005) маалыматтары боюнча, орточо тереңдиги 1,5 м болгон.

Арал энциклопедиясына (2008) ылайык, мурдагы ири көлдүн ордунда азыр 4 суу сактагыч бар: Акушпа, Болшое Судочье, Коратерен жана Бегдулла-Айдин. 2000–2001-жылдары Болшое Судочье кургап калган кырсыктуу суу аздыгы мезгили болгон.