Sultan Han

Султан Хан — Түркиянын Аксарай аймагынын Султанханы шаарчасында жайгашкан, XIII кылымга таандык чоң жана маанилүү сельжук кербен сарайы. Ал Аксарайдын тегерегиндеги үч эстелик кербен сарайдын бири жана Аксарайдан Конияга чейинки жолдо, Аксарайдан болжол менен 40 км (25 миль) батышта жайгашкан.

Тарыхы

Бул бекемделген курулуш 1229-жылы (жазуу боюнча такталган), сельжук султаны I Кайкубаддын (1220–1237-жылдары бийлик кылган) бийлиги мезгилинде, Кониядан Аксарайга жана андан ары Персияга созулган Узун Жолу (сөзмө-сөз «узун жол») соода жолунун боюнда курулган. Өрт анын бир бөлүгүн кыйраткандан кийин, ал султан III Кайхусроунун бийлиги мезгилинде, 1278-жылы, губернатор Сераджеддин Ахмед Керимеддин бин Эль-Хасан тарабынан калыбына келтирилип, кеңейтилген.

Сыпаттамасы

Бул кербен сарай Түркиядагы сельжук архитектурасынын эң жакшы үлгүлөрүнүн бири деп эсептелет. 4900 чарчы метр аянтты ээлеген ал Түркиядагы орто кылымдарга таандык эң чоң кербен сарай.

Хандын чыгыш тарабынан, мрамордон жасалган, бийиктиги 13 м болгон, фасаддан (туурасы 50 м) чыгып турган пиштак дарбаза аркылуу кирилет. Дарбазаны курчаган учтуу арка мукарнас кооздоолору жана геометриялык өрүлгөн оюмдар менен кооздолгон. Бул негизги дарбаза жай мезгилде колдонулган 44×58 м ачык короого алып барат. Ачык короонун аркы тарабында, мукарнас нишасы, толкундуу жана тутулуучу геометриялык чиймелер менен окшош кооздолгон дагы бир аркалуу өтмөк, кыш мезгилинде колдонулган жабык короого (айван) алып барат. Жабык залдын борбордук бөлүгү туурасынан чыккан кырлары бар цилиндр формасындагы күмбөздүү чатыр менен жабылган, анын борборунун үстүндө кичине күмбөздүү мунара турат. Күмбөздө залга аба жана жарык берүү үчүн тешик бар.

Ачык короонун ортосунда төрт бурчтуу таш кёшк-мечит (köşk mescidi) жайгашкан, бул Түркиядагы эң эски үлгү. Төрт чегилген цилиндр түрүндөгү аркалуу курулуш мечитти экинчи кабатта көтөрөт. Назик чегилген аркалар менен колдоого алынган борбордук мечитте, зыяраттоочулар үчүн руханий жол-жобо символу болгон, кыбыла тарабын көрсөткөн кыйла оймолуу михраб бар, жана ал эки терезе аркылуу жарыктандырылат. Ички короонун эки тарабындагы аркалуу бөлүктөрүндө, үстүндө турак жайлары бар ат короолору жайгашкан.

Маданий жана соода мааниси

Жибек жолунун боюнда стратегиялык жактан маанилүү жайгашкан Султан Хан, Сельжук империясынын Анадолу боюнча соода байланыштарын бекемдөө аракетинин ажырагыс бөлүгү болгон. Бул кербен сарайлар Европа менен Азия ортосунда товар алып өткөн кербендер үчүн коопсуз токтоо жай болуп кана тим болбостон, ар кандай маданий салттардын жанданган алмашуу чекиттери да болгон. Сельжук архитектурасынын мүнөздүү жөнөкөйлүгүн чагылдырган Султан Хандын бийик таш дубалдары жана оймолуу негизги дарбазасы кербендерди жана алардын жүктөрүн коргоо жана жайгаштыруу үчүн иштелип чыккан. Мечит, мончо жана ашкана сымал мекемелер саякатчылардын керектөөлөрүн канааттандырып, сельжуктардын соодага жана маданий алмашууга көмөктөшүү максатын баса белгилеп турган. Такыбаа кайрымдуулук фонддору аркылуу каржыланган бул кербен сарайлар акысыз тамак-аш, мал тоюту жана конок үй сунуштап, сельжуктук конокжайлык менен соода жана маданий баарлашууну колдоого алган билгичтиктин улуулугун көрсөткөн. Султан Хан өзгөчө үлгү катары көзгө толот, анын сакталышы бизге ошол мезгилдин архитектуралык жана соода стратегиялары жөнүндө түшүнүктү тереңдетүүгө чоң салым кошот.