Takhti-Sangin

Тахти-Сангин (тажикче: Тахти Сангин, «Таш тактысы» дегенди билдирет) — Түштүк Тажикстанда, Аму-Дарыянын башаты болгон Вахш менен Пяндж дарыяларынын кошулган жеринин жанында жайгашкан археологиялык жай. Эллинисттик доордо ал Грек-Бактрия падышалыгынын курамындагы шаар болгон, анда Оксус кудайына (Вахш дарыясы) арналган чоң ийбадаткана болгон, ал кийинки Кушан доорунда, б.з. III кылымга чейин колдонулуп келген. Бул жай Оксус казынасынын булагы болушу мүмкүн.

Сүрөттөлүшү

Тахти-Сангин Аму-Дарыянын батыш жээги менен батыштагы Тешик-Тош тоосунун этегинин ортосундагы бийиктетилген тегиз аянтта жайгашкан. Бул террасанын узундугу түндүктөн түштүккө карай болжол менен үч километр түзөт, туурасы 100дөн 450 метрге чейин өзгөрөт. Жай Вахш/Аму-Дарыя дарыясы (байыркы Оксус) Пяндж дарыясы (байыркы Ох) менен кошулган жердин түз эле түштүгүндө, Оксус казынасы табылган Тахти-Кувад жеринен болжол менен беш километр түндүктө жайгашкан. Дагы бир маанилүү грек-бактриялык жай — Ай-Ханум да Пяндж дарыясынын боюнда, чыгышта жүз километрден бир аз алыс жайгашкан. Идиш-аяк табылгалары Тахти-Сангиндин бүт террасасы б.з.ч. III жана II кылымдарда отурукташкан болгонун көрсөтөт. Дарыя менен тоо конуштун чыгыш жана батыш тараптарында табигый коргонуу болуп кызмат кылган, бирок шаар дубалдары конушту түндүк жана түштүк учтарынан курчап турган. Андан ары чыгыш-батыш дубалдары жайды бир нече бөлүккө бөлгөн. Бул жай тике тегеректеги абдан чектелген эгин жерлеринен гана колдоо ала алмак эмес. Жайдын саясий жана/же диний мааниси ага алысыраак жерлерден ресурстарды тартууга мүмкүндүк бергендир. Линдстрем бул конуш менен анын ийбадатканасы бүт Бактрия үчүн Оксусга сыйынуунун борбордук диний жайы катары иштеген деп сунуш кылат. Б.з.ч. 130-жылдары жай, кыязы, кушандар тарабынан талкаланган жана алардын бийлигинин алдында жайдын көпчүлүк бөлүгү таштанды.

Оксус ийбадатканасы

Террасанын ортосунда, бийиктиги он метр болгон жасалма дөбөнүн үстүндө, өлчөмү болжол менен 170–210 метрден 240 метрге чейин болгон цитадель турган. Бул дөбөнү түндүк, батыш жана түштүк тараптан ор жана бийиктиги эки метр болгон таш дубал курчап турган. Чыгыш тарабында ал дарыя менен чектешкен, жана азыр жетүүгө мүмкүн болбогон док издери бар.

Цитаделдин борборунда болжол менен б.з.ч. 300-жылы биринчи курулган Оксус ийбадатканасы жайгашкан. Ийбадаткананын өлчөмү анын курулушу сырткы бийлик, кыязы, селевкиддер тарабынан каржыланганын көрсөтөт. Ийбадаткана бурчтарында жана ар бир тараптын ортосунда мунара сымал чыгып турган бөлүктөрү бар массалык ылай кирпичтен курулган дубал менен курчалган. Дубалдын калыңдыгы 6 метр, түндүк-түштүк багытта туурасы 85 метр, чыгыш-батыш багытта узундугу 100 метр. Бул дубалдын чыгыш тарабындагы пропилон (дарбаза) арноолор менен курмандык үстөлдөрү жайгашкан, түндүк-түштүк боюнча узундугу 44 метр, чыгыш-батыш боюнча болжол менен 20 метр болгон чоң короого алып барат. Бул ийбадаткана имараты дүйнө тараптарына карай багытталган, анын кире бериши чыгышка, дарыя тарапка карайт. Ал жалпак чатырлуу ылай кирпичтен курулган, туурасы 44 метр, узундугу 50 метр. Ийбадаткана имаратынын фасады короонун бүт батыш тарабы боюнча созулат. Фасаддын ортосунда айван (устундуу вестибюль) бар, анда эки катар, ар биринде төрт устундан. Анын сол жана оң жагында ар бири үч бөлмөдөн жана кичине мунарадан турган канаттар жайгашкан. Айвандын арт жагында чатырды колдоп турган төрт устуну бар, өлчөмү болжол менен 11,5 x 12,7 метр болгон чарчы борбордук зал бар. Залдын арткы бөлүгүндө таш блоктор бар, алар, кыязы, культтук сүрөттүн негизи болгон. Бул залдын түштүк жана түндүк тараптарындагы эшиктер эки коридорго алып барат, алардын ар бири борбордук залды L тамгасы сымал курчап турат.

Казуу иштерин жүргүзгөн Игорь Пичикян менен Борис Литвинский бул ийбадаткана белгилүү болгон эң алгачкы зороастрдык от ийбадатканасы деп ырасташкан, анткени алар айванды курчаган канаттардагы бөлмөлөрдөн күл калдыктарын жана борбордук залда таза күл толтурулган чуңкурларды тапкан. Линдстрем бул чечмелөөгө каршы чыгат, анткени борбордук залдагы чуңкурлар устундардын астында жайгашкан жана негиз депозиттери сымал көрүнөт, борбордук залда от курмандык үстөлүнүн эч кандай далили жок жана короодо грек стилиндеги курмандык үстөлү бар.

Арноолук табылгалар

Алтын, күмүш, коло, темир, коргошун, айнек, гипс, терракота, асыл таштар, акиташ, уячук чуурчак, сөөк, пил сөөгү жана жыгачтан жасалган болжол менен 5000ден 8000ге чейин башка арноолук буюмдар табылган. Алардын көпчүлүгү ийбадаткананын борбордук залында жана анын арт жагындагы коридорлордо, жер үстүндө да, жер алдындагы жашыруун запастарда да жайгашкан. Бул арноолорго грек-бактриялык падышалардын сүрөттөрү, зер буюмдар жана эмерек, бирок өзгөчө курал-жарак жана калкан-сауыттар кирет. Бул арноолордун көбү, кыязы, жамаат б.з.ч. 130-жылдары кушандар тарабынан талкаланганда жерге көмүлгөн. Талкалангандан кийин жайдын калган бөлүгү таштанды, бирок ийбадаткана б.з. III кылымга чейин колдонулуп келген, кушандар курал-жарактарды, өзгөчө жебе учтарын абдан көп санда арнаганды улантышкан.

Короодо казуучулар үстүндө авлос ойноп турган Силендин (балким, Марсийдин) кичине коло айкели турган кичине таш негизди таап алышкан, анда грекче жазуу бар: «[Убаданы] аткаруу үчүн, Атросокес [муну] Оксусга арнады». Бул бүт ийбадатканы Оксус ийбадатканасы катары аныктоонун негизи болуп саналат. Линдстрем грек мифологиялык образынын, иран ысымы бар адамдын жана жергиликтүү бактриялык кудайдын айкалышын «...эллинисттик Алыскы Чыгышка мүнөздүү таасирлердин аралашмасы» деп атайт.

Тахти-Сангин азыр Виктория жана Альберт музейинде жана Британ музейинде сакталган Оксус казынасынын баштапкы жайы болушу мүмкүн деп шектелет.