Tanbaly-Tas

Тамгалы Тас петроглифтери — XVII кылымдын экинчи жарымына таандык, тибет иконографиясындагы таш сүрөттөрү жана жазуулары бар "ачык асман астындагы ийбадатканы". Үңкүр сүрөттөрү ойрат жана тибет чеберлери тарабынан Галдан-Хунтайжынын (Галдан Бошогту кандын) активдүү катышуусу менен жаратылган. 1677-жылы Галдан төрт колдуу, Лотос тактысында алмаз калыпта олтурган кудай сыпатындагы Авалокитешвара-Шадакшари бодхисаттвасынын биринчи "иконостасын" жараткан. Кийинки 5 жыл ичинде ал жана жардамчылары Тамгалы-Тас аскасындагы сүрөттөрдү жана тибет мантраларын толукташкан. Жунгар башкаруучусу Галдан-Бошогту кан будда символикасын, тибет живописин жана анын техникасын, ошондой эле тибет иконографиялык канондорун терең билген фанатик диндар адам болгон. Муну Тибеттин башчыларынын колдоочусу болгон бир жүздүү, төрт колдуу кудай түрүндөгү Авалокитешвара-Шадакшаринин сүрөтү тастыктайт.

Жунгар хандыгы казак жерлеринен кууп чыгарылгандан кийин, мурунку ийбадатхана казактардан жаңы ат алган — Тамга же Тамгалы-Тас (Тамгалы-Таш).

1771-жылы Тамгалы Тастын таштарында акыркы жазуу жаралган — Волга калмактары калтырган ыраазычылык мактоо.

Петроглифтер дагы ошону менен белгилүү, атактуу Тамгалы Таш ташында Аблай кан менен Султан Абулфейз, жунгарларды кууп чыгаргандан кийин, аймактын Үйсүн жана Найман урууларына таандык экенин тастыктаган тамга — кол тамга же белги — коюшкан.

Болжол менен 175 жыл бою, XIX кылымдын ортосунан баштап, дуба тексттери жана "иконостастар" көрүнүктүү окумуштуулар жана изилдөөчүлөр тарабынан изилденген, тактап айтканда:

1856-Ч. Ч. Валиханов

1877-К. А. Ларионов

1898-Ф. В. Поярков

1896-1898-Н. Н. Пантусов жана А. М. Позднеев

2008-2010 - И. В. Ерофеева, А. Е. Рогожинский, Б. Ж. Аубекеров, Р. Сала, Ж. М. Деом, Н. С. Яхонтова, Ю. И. Елихина

Дарыянын түбүндө, 15 өз алдынча чачыраган таш блокторунда будда кудайларынын чоң сүрөттөрү жана тибет менен ойрат жазуулары бар. "Иконостастар" 5 кудай сүрөтүнөн турат — Авалокитешвара бодхисаттва, Будда Бхайсаджьягуру жана Будда Шакьямуни. Кудайлардын сүрөттөрүнүн жанында дуба тексттери, Будда Манжушринин мантралары, Тибеттин Панчен-ламасы Лобсан Чойджи Жалсанга кайрылуу, төрт алты муунчалуу "ом ма ни пад ме хум" мантрасы, Будда Шакьямуниге арналган "жакшы акыл... билим жана мээрим менен ламага дароо ийилем" деген үч алты муунчалуу мантра, эки манжушри мантрасы жана Будда Акшобхьяга арналган мантра оюлган. Кийинчерээк "ом ма ни пад ме хум" алты муунчалуу мантрасынын он тексти ойрат "ачык жазуусунда" жазылган.

Акыркы дуба жазуусу — 1771-жылы Или дарыясынын өрөөнүнө качкан Волга калмактары тарабынан ойрат "ачык жазуусунун" курсив түрүндө басылган эң узун, вертикалдуу жана көлөмдүү текст. Бул текстте сүрөттөлгөн буддаларга "коркунуч жана оорудан куткарганы" жана "өлкөдөгү тынчтык жана гүлдөө" үчүн ыраазычылык билдирилет.

1950-1970-жылдары Тамгалыжар аскасынын түштүк бөлүгүндө кино тартуу үчүн колдонулган, бирок тарыхый мурасты түзбөгөн жаңы сүрөттөр пайда болгон.

Объекттин жайгашкан жери

Казакстан Республикасы, Алматы облусу, Алматыдан 120 км түндүктө (Капчагай району), Или дарыясынын оң жээгинде. Петроглифтер дарыянын сол жээгинде, Хабацагай тилкесинде — азыркы Капчагай аймагында, Курта дарыясынын сол тармагынын куймасы менен Шенгелди талаа дарыясынын ортосунда жайгашкан.

Эстеликти сактоо

Петроглифтер Алматы облусунун жергиликтүү мааниге ээ тарыхый-маданий эстеликтеринин 2010-жылдагы мамлекеттик тизмесине (№1519) "эрте темир доору"нун эстелиги катары кирген. Бул мөөнөт туура эмес. Эстелик 1981-жылдан бери мамлекеттик коргоодо турат, бирок жерде физикалык коргоо жок. Эстеликке жетүү чектелген эмес, ошондуктан анын чоң жолго жана Капчагай шаарына жакын жайгашканына байланыштуу, таштардын жанында жаңы жазуулар, кол тамгалар ж.б. пайда болуп турат.