Temple of Hadrian

Адриан ибадатканасы деп аталган курулуш — бүгүнкү Түркиянын батышындагы байыркы Эфес шаарында жарым-жартылай кайра тургузулган ыйык жай. Ал шаардын түштүк-батышындагы Куреттер көчөсүндө турат.

Архитравдагы жазуу боюнча, ибадатканы б.з. 117 же 118-жылы Эфес Артемидасына, рим императору Адрианга жана Эфес элине арнап Публий Квинтилий Валенс Вариус тургузган. Вариус бул ишти аткаруу жөнүндө убаданы Траяндын бийлигинин акыркы жылдарында эле берген. Алдыңкы залдын (пронаостун) бир бөлүгү — мүмкүн жер титирөөдөн — 4-кылымда бузулган, бирок кийин кайра тургузулган.

Изилдөө тарыхы

1950-жылдары ибадатканы Франц Милтнердин жетекчилиги астында Австрия археология институту казып чыгарган. Эфестин ураган жерлерин конокторго көрүнүктүү кылуу максатында, ошол кезде Куреттер көчөсүн кошо алганда, бүтүндөй көчө тилкелери ачылган. Табылган көптөгөн курулуш элементтеринин жардамы менен 1957-1958-жылдары Вена архитектору Карл Хайнц Гёшлдин долбоордук жетекчилиги астында жарым-жартылай кайра тургузуу (анастилоз) жүргүзүлгөн. 2009-2012-жылдары археолог Урсула Квартембер ибадатканын курулуш тарыхы боюнча жаңы изилдөөлөрдү жүргүзгөн.

Сыпаттама

Эфестин кооз көчөлөрүнүн бири болгон «Куреттер көчөсүнүн» түз жанында жайгашкан курулуш артында турган, ошондой эле Публий Квинтилий Валенс Вариус тарабынан тургузулган Схоластикия мончо комплексине жарым-жартылай сиңирилген. Планы боюнча ибадатхана тетрастилдик, б.а. төрт мамылуу простил формасында. Ичинде, кыязы, императордун айкели турган, кичине, туурасынан тик бурчтуу целланын алдында кенен алдыңкы зал жайгашкан, анын фасады коринф капителдери бар эки мамыла жана эки устундан турат. Алар башында үч бурчтуу фронтонду көтөрүп турган. Мамылар жана устундардын алдында 1-тетрархиянын императорлорунун — Диоклетиан, Констанций Хлор, Галерий жана Максимиандын — жазуусу бар төрт айкел табити турат. Максимиандын айкели кийинчерээк I Феодосийдин атасынын айкели менен алмаштырылган. Эки орто мамыланын үстүнө сирия аркасы тартылган, анын жабуу ташы Тюхенин бюсту менен белгиленген. Архитравды аканфус жалбырактары жана башка өсүмдүк мотивдери бар фриз кооздойт.

Алдыңкы залдын ички бөлүгү тегерете курчаган фриз менен мүнөздөлөт. Анын түп нускасы Сельчук музейинде сакталат. Фриздин сол тарабында Эфестин негиздөө мифи — Андроклостун доңуз уулоосу, кудайлар жана амазонкалар, алардын ичинде Дионис майрамындагы көрүнүш чагылдырылган. Фриздин оң бөлүгү стилистикалык жактан калгандарынан айырмаланат. Бул бөлүк 4-кылымдагы жер титирөөдөн кийинки кайра курулуу учурунда башка бир курулуштан ушул жерге көчүрүлгөн деп болжолдонот.

Целлага кире бериш эшигинин жабуу ташы мончок жана жумуртка сымал тилкелер менен кооздолгон. Анын үстүндөгү арка аянтында өсүмдүк чырмалган аял элеси чагылдырылган.

Фасаддын мүнөздүү элементтери — оң жана сол тараптан эки тик бурчтуу кире беришки менен курчалган аркалуу портал — ушул мезгилдин башка курулуштарында да кездешет, мисалы, Рим шаарынын жанындагы Тивольдогу Вилла Адрианадагы «Канопус» деп аталган курулушта.