Teshik-Tash

Тешик-Таш 1 — 1938-жылы Борбордук Азиядагы Өзбек ССРинде (Өзбекстан), Байсунтоо тоо кыркасындагы Тешик-Таш үнкүрүнөн табылган неандерталдык скелет.

Калдыктарды 1938-жылы А. П. Окладников тапкан. Алар тайыз чуңкурдан табылган, аны курчаган беш жуп сибирь эчкисинин мүйүз өзөгү менен байланыштуу болгону айтылат. Тиштерге жасалган анализ баш сөөктүн 8ден 11 жашка чейинки балага таандык экенин көрсөттү. Мүйүз өзөктөрү мүрзөнү курчап, баш сөөк калдыктарынын айланасында жайгашкан. Бул бир катар изилдөөчүлөрдү бала диний жол-жоболор менен көмүлгөн деп ойлоого алып келди.

Бул жерде мустье маданиятынын буюмдары бар беш маданий катмар казылып чыгарылган.

Казуу иштери жөнүндө жетишерлик басылган материалдардын жоктугу жана табылган көп сандагы (761) эчки сөөктөрү бул чечмелөөгө шек келтирилишине түрткү болду. Пол Меллар диний жол-жоболор менен көмүлгөн деген пикирге каршы чыгып, сөөктөр атайылап жайгаштырылбашы мүмкүн деп болжолдогон. Башкалар (мисалы, Гарретт) бул жалпы эле көмүлгөн эмес деп эсептешет.

Мезгили

Калдыктардын так мезгили аныкталган эмес. Археологиялык маалыматтарга, фаунага жана скелеттин өзүнө караганда, алар орто палеолит доорунан (300 000ден 40 000 жыл мурункуга чейин) калган болушу мүмкүн деп болжолдонот.

Реконструкция

Тешик-Таш баш сөөгү 150 сөөк бөлүкчөсүнөн кайра калыбына келтирилген. Баш сөөк үстүндөгү бир нече катмардын салмагынан жаныштырылып калган.

Талаш-тартыштар

Тешик-Таш баш сөөгүнүн тиштерине жасалган анализ бул гоминиддин өлгөн кездеги жашын 8-9 жаш деп аныктады. Баш сөөктүн көлөмү ошол эле курактагы азыркы балдардын баш сөөгүнөн бир кыйла чоң болгон. Археологдор муну неандерталдыктардын өсүү ыргагы азыркы Homo sapiens өспүрүмдөрүнөн тезирээк болгонунан деп болжолдошот. Баш сөөк чоңураак, бийигирээк жана неандерталдыктарга мүнөздүү белгилерге ээ: желкедеги томпоюу, сойлоочу тешиктин сопсоо формасы, күрөк сымал курес тиштер, каш үстүндөгү дөңсөө жана бекем жаактын жоктугу. Баш сөөктүн жүздүн орто бөлүгүндөгү дагы бир катар белгилери, мисалы, жаак тешигинин тил тарабы, неандерталдыктарга караганда азыркы адамга мүнөздүү экени айтылган. Тешик-Таш баш сөөгүнүн морфологиялык өзгөчөлүктөрү изилдөөчүлөрдү анын классификациясына шек келтирүүгө мажбурлады, айрымдары анын морфологиялык жактан жогорку палеолиттик Homo sapiens менен жакыныраак экенин айтышкан. 27 сызыктуу өлчөмдүн статистикалык анализи Тешик-Таш баш сөөгү менен жаагын неандерталдыктардын өзгөрүү чегинен тышкары койуп, аны жогорку палеолиттик адамдар менен байланыштырды.

ДНК анализи

Тешик-Таш баш сөөгүнө mtDNA анализи жүргүзүлүп, анын неандерталдык экени тастыкталды. Кийинки генетикалык изилдөөлөр Жакынкы Чыгыштагы неандерталдыктардын Батыш-Түндүк Европадагы неандерталдыктардан жана Жер Ортолук деңиз боюндагы алгачкы неандерталдыктардан бир кыйла айырмаланганын көрсөттү. Бул маалымат Жакынкы Чыгышта неандерталдыктар менен азыркы адамдардын арасында туруктуу түрдө аз деңгээлдеги ген алмашуу болгонун тастыктайт.

Мааниси

1938-жылы Тешик-Таш баш сөөгү табылганга чейин неандерталдыктар чыгышка Борбордук Азияга жетээрлик тарай элек деп ойлошкон.