tomb of Genghis Khan

Чыңгызхандын көмүлгөн жери 1227-жылдын августунда каза болгондон кийин моголдордун лидеринин коюлган жери. Анын мүрзөсүнүн жайгашкан жери көптөгөн болжолдоолор менен изилдөөлөрдүн предмети болгонуна карабастан, орду азырга чейин табылган эмес. Ал жалпысынан Хентий тоолорундагы моголдордун ыйык тоосу Бурхан Халдундун тегерегинде деп эсептелет.

Чыңгызхан өлүмүнөн бир аз мурда, кыязы, уулдарынан анын көмүлгөн жерин жашырууну суранган. Бир легендага ылайык, мүрзөнү курган кулдарды аларды кайтарган сакчылар өлтүргөн, ал эми аларды өз кезегинде экинчи топ жоокерлер өлтүргөн, алар өз кезегинде аларды көргөн бардык адамдарды өлтүргөн; андан кийин Чыңгызхандын кайда көмүлгөнүн эч бир тирүү адам билбеши үчүн өздөрү өз жандарын кыюшкан. Ушуга карабастан, башка легендалар анын мүрзөсү бир нече жылдан кийин табылганын айтышат.

Мүрзөнүн ордун табуу үчүн көптөгөн издөөлөр жүргүзүлгөн. Акыркылары дрон сыяктуу технологияларды колдонушкан. Бирок, Бурхан Халдундун ыйыктыгына байланыштуу, экспедициялар монгол маданиятынан келип чыккан кыйынчылыктарга туш болушат.

Азыркы Ички Монголиядагы Чыңгызхан мавзолейи анын көмүлгөн жери эмес.

Тарыхый маалыматтар

Легендага ылайык, Чыңгызхан эч кандай белгисиз же аныктама жазуусуз көмүлүүнү суранган, ал каза болгондон кийин анын сөөгү азыркы Монголияга кайтарылып берилген.

«Моголдордун жашыруун тарыхында» Чыңгызхандын өлгөн жылы (1227) бар, бирок анын көмүлүшү жөнүндө маалымат жок. Марко Поло XIII кылымдын аягында да моголдор мүрзөнүн жайгашкан жерин билишкен эмес деп жазган. «Марко Полонун саякаттарына» ылайык, «бардык улуу хандар жана Чыңгызхандын тукумунан чыккан башчылар Алтай деп аталган бийик тоого көмүлүү үчүн алып барылганы туруктуу салт болгон, жана алар кайда каза болбосун, жүз күндүк аралыкта болсо да, аларды дал ошол жерге алып барышкан».

Көп кайталанган мифте Марко Поло Чыңгызхандын сөрөйүнө катышкан 2000 кулду аларды кайтарууга жиберилген жоокерлер өлтүргөнүн, ал эми бул жоокерлерди Чыңгызхандын кайда көмүлгөнүн жашыруу үчүн жолуна туш келген ар бир адамды жана ар нерсени өлтүргөн дагы бир жоокерлер тобу өз кезегинде өлтүргөнүн айтат. Акырында, миф бул жоокерлер өз багытына жеткенде өз жандарын кыйышканын билдирет. Бирок бул миф ошол мезгилдеги булактарда кездешпейт.

Дагы бир фольклордук легенда Урук шумер падышасы Гильгамештин же вестгот лидери Аларихтин көмүлүшү жөнүндөгү мифти кайталап, Чыңгызхандын мүрзөсүн табылбашы үчүн дарыя башка нукка бурулган деп айтат. Башка аңгемелер анын мүрзөсүн көптөгөн аттар тебелеп өткөндүгүн, андан кийин ал жерге дарактар отургузулганын жана түбөлүк тоңдун да көмүлгөн жерди жашырууда өз ролун ойногонун билдиришет. «Эрдени Тобчи» (1662) Чыңгызхандын табыты Монголияга жеткенде бош болушу мүмкүн экенин ырастайт. Ошо сыяктуу эле, «Алтан Тобчи» (1604) Ордостогу мавзолейге анын көйнөгү, чатыры жана өтүгү гана көмүлгөн деп ырастайт.

Дагы бир легенда мүрзө Чыңгызхандын өлүмүнөн 30 жыл өткөндөн кийин кайра табылганын билдирет. Бул аңгемеге ылайык, хан менен бирге жаш төө көмүлгөн, ал эми кийинчерээк анын энеси өз баласынын мүрзөсүндө ыйлап жатканы табылган. Жапон археологу Шинпей Като да, керек болгондо энесинин Хандын үй-бүлөсүн мүрзөгө алып барышы үчүн жаш төөнүн көмүлгөнү жөнүндөгү аңгемени кайталаган, бул жок дегенде бир байыркы кытай тексттинде документтелгенин белгилеген.

Юань династиясынын салтына ылайык, моголдордун бардык улуу хандары Чыңгызхандын мүрзөсүнүн тегерегиндеги аймакка көмүлгөн. Бул жердин кытайча аты Циниан өрөөнү (起輦谷) болгон. Бирок өрөөндүн так жайгашкан жери эч кандай документтерде эскерилбейт.

Мүмкүн болгон жайгашкан жерлер

Бурхан Халдун Чыңгызхан моголдорду жана башка талаа элдерин бириктирүү жортуулун баштаардан мурда асман кудайы Теңирге сыйынганга барган ыйык жер болгон. Могол империясы көтөрүлгөндөн кийин, ал Их Хориг, же Улуу Табу деп белгилүү болуп калган, ал жерге кирүүгө моголдун падышалык, же алтын үй-бүлөсү гана уруксат берилген. Жалпысынан моголдор 240 чарчы километр аянтты жабык кылышкан, ал жерге кирүү өлүм жазасы менен жазаланган. Советтик доордо да, тоо кайрадан зыярат жери же монгол улуттук өзгөчөлүгүнүн борбору болуп калышынан коркуп, аймак чектелген бойдон калган.

Их Хоригди салт боюнча моголдор тарабынан салыктан жана аскердик кызматтан бошотулган Дархад деп аталган урянхай уруусу кайтарган деп да билдирилет. Императордук мүрзө жеринин мындай кайтарылышы «сөрөйгө күбө болгон жоокерлер өлтүрүлгөн» деген фольклордук пикирди начарлатат.

Изилдөө экспедициялары

1920-жылы француз дипломаты Сен-Жон Перс Чыңгызхандын изи менен, Кытай почтасынын башкы директору Анри Пикар Дестелан жана доктор Жан-Огюстен Бюсьер менен бирге, Монголия аркылуу тиешелүү эмес экспедицияны жетектеген.

2001-жылы Чикагодогу пенсияга чыккан товар брокери Мори Кравиц уюштурган жана Чыңгызхан Гео-Тарыхый экспедициясынан доктор Д. Базаргурдун жардамы менен өткөрүлгөн биргелешкен америкалык-монгол экспедициясы Батширеет шаарынын жанындагы дөбөдө дубал менен курчалган мүрзө жайын тапкан. Улан-Батордон 200 миля чыгыш-түндүк-чыгышта, Хентий тоолорунун этегиндеги Онон дарыясынын жанында жайгашкан бул жер, Чыңгызхандын болжолдуу туулган жерине жана ал өзүн моголдордун бүткүл дүйнөлүк башкаруучусу деп жарыялаган жерге жакын болгон. Эстеликте жогорку статустагы адамдар үчүн ачылбаган жок дегенде 20 мүрзө болгон. Мурдараак жапон экспедициясы бул жерге 1990-жылдары келген, бирок окумуштуулар сөөктөрдү казып чыгарууну пландаштырышты деген элдик коркуудан жабылган.

2004-жылдын 6-октябрында Монголиянын борбору Улан-Батордон 150 миля чыгышта Чыңгызхандын сарайы табылып, бул анын көмүлгөн жери да жакын жерде жайгашышы мүмкүн деген илимий божомолдорго алып келген.