Tralleis

Траллейс байыркы шаары Айдын облусунун түндүгүндө, Кестане тоосунун (Месогис) түштүк капталындагы кеңири жана бийик платодо жайгашкан. Байыркы тексттерде Мендерес дарыясы же Месогис тоосу чек ара деп эсептелгендиктен, шаар кээде Карияга, кээде Лидия аймагына кирген деп көрсөтүлгөн. Страбон Магнезиядан Траллейске чейинки байыркы жолдун сол тарабында Месогис тоосу, оң тарабында болсо Меандр дарыясынын түздүгү жайгашканын, шаардын тегерегин курчаган тургундардын Анадолудагы башка шаарлардагыдай эле бай элдер тарабынан отурукташтырылганын жана шаарда жашаган айрым адамдардын башка облустарда маанилүү кызмат орундарына жетишкенин жазат.

Траллейстин тарыхы

Мендерес алабынын кунарлуу жерлерине курулган бул шаар Искендер тарабынан алынгандан кийин Эллинизм падышалыктарынын арасында тез-тез ээ алмаштырган. Шаардын аты байыркы булактарда көбүнчө Траллейс, сейрек учурда Траллис деп да айтылат. Афиналык тарыхчы Ксенофон «Анабасис» жана «Элленика» аттуу эмгектеринде шаарды Тралли деп атайт. Башка байыркы шаарлардагыдай эле, Траллейс Траллер жана Аргондуктар деген урук тарабынан дориялыктардын көчүшүнөн кийин негизделген жана атын да ошол жерден алган. Бирок шаардын атын Тралла же Тиба деген амазонкадан алгандыгы жөнүндө да ой бар. Антик мезгилдин маанилүү жазуучуларынан болгон Улуу Плинийдин айтымында, шаар тургундарынын суу муктаждыгы Траллейстин ичинен өткөн Тебаид деп аталган суу булагынын кошулган жери болгон Эвдон (Табакхане) дарыясынан канааттандырылган. Траллейсте бүгүнкү күнгө чейин тик турган жападан жалгыз курулуш — II кылымда курулган, антик дооруунун билим берүү, спорт жана маданият жагынан алдыңкы курулуштарынын бири болгон гимназиумга таандык, «Үч Көз» деп аталган кыйроо.

Траллейс шаарынын түштүк-батышындагы Дедекуюсу (Дештепе) коргону шаардын эрте мезгилдеги тарыхы жөнүндө маалымат берет. Коргондо жүргүзүлгөн иштерде энеолит доору, Эрте жана Орто Коло доорлоруна таандык керамика табылган. Бирок шаардын Классикалык мезгилге чейинки тарыхы жөнүндөгү маалыматтарыбыз жетишсиз. Б.з.ч. 546-жылы персиялыктар Лидия падышалыгына чек койгондон кийин, Траллейс шаары Перс империясынын башкаруусуна өткөн. Ксенофон жашаган мезгилде Траллейс жаш Кирге баш ийген перс сатраплыгы болгон. Жаш Кирдин агасы перс каны Артакерксести тактан түшүрүү үчүн б.з.ч. 401-400-жылдары жасаган жортуулунда жеңилгенден кийин, Траллейс перс көзөмөлү астында Кария сатраплыгына баш ийген борбор абалына келгени 2011-жылы Траллейс байыркы шаары жөнүндө изилдөө жүргүзгөн документалдык фильм режиссёру Текин Гюндүн жазгандарынан түшүнүктүү.

Улуу Искендер б.з.ч. 334-жылы перс каны III Дарийди жеңип, Анадолуга киргенде, Траллейс да Батыш Анадолунун башка көптөгөн шаарлары сыяктуу ыктыярдуу түрдө Македония падышалыгынын үстөмдүгүн тааныган. Искендердин Галикарнассти алгандан кийин, Фригияга жол тартаарынан мурун, таш ыргыткычтарды жана башка согуш куралдарын Траллейске ташыткандыгы, Галикарнассти алгандан кийин болсо бүткүл Карианын сатраплыгын Идриейдин аялы Адага бергени белгилүү. Улуу Искендер б.з.ч. 323-жылы каза болгондон кийин, кол башчылардын арасында чыккан Диадохтор (мураскорлор) согуштарында шаар кыска мөөнөткө Асандр, Антигон жана Лисимах арасында ээ алмаштырган. Диадохтордун арасында б.з.ч. 281-жылы болгон Курупедион согушунан кийин ал Селевкид падышалыгынын карамагына өтүп, Селевкия деген атты алган. Шаардын Селевкиддер мезгилиндеги абалы жөнүндөгү маалыматтарыбыз жетишсиз. Бирок Селевкид каны III Антиох (б.з.ч. 241-187) менен Пергам каны II Евмен (б.з.ч. 197-159) жана анын союздашы римдиктердин ортосунда, Сипил (Яманлар) тоосунун жанында б.з.ч. 190-жылы болгон Магнезия согушунда Траллейс эли III Антиохту колдогон. Бул бардык окуялар шаардын б.з.ч. 190-жылы Селевкид падышалыгына баш ийген шаар болгонун көрсөтөт. Согушта жеңилгенден кийин траллейстиктер римдиктердин лидери консул Луцилий Корнелий Сципиого барып, кечирим сурап, Рим үстөмдүгүнө өтүүнү каалашкан. Селевкид каны III Антиохтун Магнезия согушунда Римге жеңилгенинен кийин жасалган Апамея тынчтык келишиминен (б.з.ч. 188) кийин, Батыш жана Түштүк-батыш Анадолу жерлеринин саясий түзүлүшү чоң өзгөрүүгө дуушар болгон. Бул мезгилде Батыш Анадолунун башка көптөгөн шаарлары сыяктуу Траллейс да римдиктер тарабынан II Евмен (б.з.ч. 197-159) башкарган Пергам падышалыгына калтырылган. Траллейс б.з.ч. 188-133-жылдар аралыгында Пергам падышалыгына баш ийип турган, акыркы Пергам каны III Атталдын керез катына ылайык б.з.ч. 133-жылы Рим үстөмдүгүнө өткөн. Б.з.ч. 126-жылы Аристониктин Римге каршы Анадолуда баштаган көтөрүлүшүнө Траллейс да кошулган. Бирок Аристониктин жеңилишинен кийин шаар салыкка байланган жана кистофор тыйын-акча чыгаруу укугу андан алынган. Траллейстиктердин каршылыгы бул окуя менен чектелбей калган. Шаар б.з.ч. 88-жылы Понт каны VI Митридаттын Римге каршы баштаган көтөрүлүшүнө да колдоо көрсөткөн. Бул максатта Конкордия ийбадатканасында чогулган римдиктер жана Рим тарапкерлери Митридаттын жоокерлери тарабынан өлтүрүлгөн. Сулланын Понт каны Митридатти жеңишинен кийин, бул козголоңго кошулган шаарлар римдиктер тарабынан беш жыл бою катуу салык төлөө менен жазаланган. Кийинчерээк Помпейдин жумшак мамилеси менен салыктар жеңилдетилип, экономикалык жактан оңолуу мезгили башталган. Траллейстин кайрадан беделге жетишинде Помпейдин жакын досу, Траллейсте жашаган Низалык соодагер Пифодордун маанилүү салымы болгон жана шаар б.з.ч. 58-жылдан кийин кайрадан кистофор тыйын-акча чыгарууга башташкан.