Turkish State Cemetery

Түрк мамлекеттик мүрзөсү (түркчө: Devlet Mezarlığı) — Түркиянын Анкара шаарында жайгашкан улуттук жана аскер мүрзөсү, анда Түркия президенттеринин жана Түркия Республикасынын негиздөөчүсү Мустафа Кемаль Ататүрктүн Түрк эркиндик согушундагы жогорку даражалуу, жакын курал жолдошторунун мүрзөлөрү жайгашкан.

Тарых

Мүрзө 1981-жылдын 10-ноябрындагы мыйзам актысынын негизинде түзүлгөн. Ал Анкарадагы тарыхый "Ататүрк Орман Чифтлиги" (Ататүрк токой чарбасы) аймагындагы "Карадениз Хавузу" (Кара деңиз көлмөсү) тегерегинде жайгашкан. Мамлекеттик мүрзөнүн долбоорун 1982-жылы Улуттук коргоо министрлиги уюштурган сынакта жеңген архитектор Өзгүр Эджевит менен агроном Экрем Гүренли иштеп чыгышкан.

Ал 1988-жылдын 30-августунда эки президент — Джемал Гюрсел менен Джевдет Сунайдын жана Эркиндик согушунун 61 командиринин сөөктөрүн көчүрүп коюу үчүн мамлекеттик жерлөө аземи менен ачылган. Ачылыш аземине президент Кенан Эврен, премьер-министр Тургут Озал, парламентте өкүлдүк кылган саясий партиялардын лидерлери Эрдал Инөню (СХП) менен Сулайман Демирел (ДЙП), ошондой эле Президенттик кеңештин мүчөлөрү катышкан.

Мүрзөнү Улуттук коргоо министрлиги башкарат.

Эстелик парк

Бул — аянты 536 000 м² болгон, элге ачык эстелик парк, анын 180 000 м² тилкеси пландаштырылган, калганы жашыл аймак. 1931-жылы Ататүрктүн буйругу менен курулган Кара деңиз көлмөсү мамлекеттик мүрзө түзүлгөн мезгилде калыбына келтирилген. Көлмөнүн тегерегиндеги аймак бүгүнкү күндө эс алуу паркы катары кызмат кылат.

Мүрзөнүн ичинде мрамор айкелдер менен курчалган, "Cumhuriyet Tarihi Yolu" (Республика тарыхы жолу) деп аталган жол улуттун кайра жаралуу доорундагы маанилүү этаптарга арналган. Бул чыгармалар жыйнагы Түркиядагы биринчи жолу уюшулган масштабдуу айкелдер тобу болуп саналат. Жол Ататүрктүн 1919-жылдын 19-майында Самсунга чыгышы менен башталган Эркиндик согушунун башталышын символдоштурган айкел менен ачылат. Андан кийин Эрзурум менен Сивас курултайларын, Анкарада жаңы парламенттин түзүлүшүн эскере турган айкелдер жайгашкан. Согуштар бөлүмүндө сууда Ататүрктүн "Büyük Söylev" (Улуу сөз) речинен алынган жазуулар түшүрүлгөн 5 мунара турат. Бул бөлүмдү Лозанна тынчтык келишимине арналган айкел бүтүрөт. Бул бөлүмдөгү жолдун эки тарабындагы рельефтер туруктуу куралдуу күчтөрдүн негизделишин, Биринчи жана Экинчи Инөню салгылашуулары менен Сакарья жана Думлупынар салгылашууларын сүрөттөйт. Акыркы чыгарма — республика тарабынан халифат кызматынын жоюлушун символдоштурган жалгыз абстракттуу айкел. Чыгармаларды белгилүү сынчы Рахми Аксунгур жетектеген түрк скульпторлорунун тобу жаратышкан.

Мүрзөкана

Жерлөө аземи өткөрүлүүчү аянт мүрзөканага чектеш, аны эки тарабынан Эркиндик согушунун окуяларын сүрөттөгөн эки айкел тобу кооздойт. Азем аянтынын аягында түрк боз үйүнүн формасындагы сегиз бурчтуу курулма — "Simge" (Символ) жайгашкан, ал күндүн күчтүү нуру, ысыктык же жамгырдан калкалоочу орун катары кызмат кылат. "Simge"нин алдындагы дубалда көмүлгөндөрдүн аттары чегилип, бул дубал бүтпөгөндөй көрүнөт. Республиканын уланып келе жаткандыгын билдирип, Түркиянын ар бир жаңы президенти үчүн бул "Anısal Duvar" (Эстелик дубалы) бир таш менен толукталат. Президенттердин мүрзөканасында республиканын өсүп-өнүгүшүн символдоштурган 25 метр бийиктиктеги желек мунарасы орнотулган.

Мамлекеттик мүрзөгө Кызылайдан 365-номурлуу шаардык автобус же Сыххие көпүрөсүнөн 339-номурлуу коомдук автобус менен барууга болот.

Музей

Мүрзөнүн ичинде көмүлгөндөрдүн жеке буюмдарын, сүрөттөрүн жана басма материалдарын көргөзгөн музей бар. Ал дүйшөмбү менен шейшемби күндөрүнөн башка жумуш күндөрү ачык.

Көмүлгөндөр

Мыйзам боюнча, мамлекеттик мүрзөгө көмүлүүгө укуктуу адамдар — бул мамлекет президенттери жана Эркиндик согушунун командирлери гана. 2006-жылдын ноябрында парламенттин актысы менен бул тизме премьер-министрлер жана парламент төрагалары менен толукталды, бул 2006-жылдын 5-ноябрында каза болгон мурдагы премьер-министр Бүлент Эджевиттин мамлекеттик мүрзөгө көмүлүшүнө мүмкүндүк берди. 2020-жылдын январында бардык партиялар Рахшан Эджевиттин мамлекеттик мүрзөгө көмүлүшүнө макул болушту, ошентип ал көмүлгөн биринчи жарандык адам болду.

Командирлер

Мүрзөдө Мустафа Кемаль Ататүрктүн Түрк эркиндик согушундагы 61 курал жолдошунун эстеликтери бар. Бул эстеликтердин арасында бир мюшир (field marshal) наамынан кийинки марешал, 11 биринчи ферик (генерал), 14 ферик (генерал-лейтенант), 20 мирлива (генерал-майор), 14 миралай (бригада генералы) жана бир каймакам (полковник) наамындагы адамдар бар. 61 мүрзөнүн 11и бош жана алар жөн эле символикалык эстеликтер болуп саналат.

Февзи Чакмак, мюшир 1922 – марешал (бош, сөөгү Эйюп мүрзөсүндө жатат)

Али Фуат Джебесой, биринчи ферик 1926 (бош, сөөгү Гейведеги Алифуатпаша Меркез Жамиясынын ауласында жатат)

Джеват Чобанлы, биринчи ферик 1926

Якуп Шевки Субашы, биринчи ферик 1926

Фахреттин Алтай, биринчи ферик 1926

Казым Озалп, биринчи ферик 1926

Казым Карабекир, биринчи ферик 1927

Иззеттин Чалышлар, биринчи ферик 1930 – оргенерал

Казым Орбай, оргенерал 1935

Абдуррахман Нафиз Гюрман, оргенерал 1940

Салих Омуртак, оргенерал 1940

Мустафа Муглалы, оргенерал 1942 (бош)

Джемил Джахит Тойдемир, оргенерал 1942

Сабит Нойан, оргенерал 1945

Казым Инанч, ферик 1924

Шүкрү Наили Гёкберк, ферик 1926

Али Хикмет Айердем, ферик 1926

Кемалеттин Сами Гёкчен, ферик 1926

Наджи Элдениз, ферик 1927

Нихат Анылмыш, ферик 1928

Мехмет Казым Дирик, ферик 1928

Назми Солок, ферик 1930

Ахмет Наджи Тыназ, ферик 1930

Ахмет Дервиш, ферик 1930 (бош)

Мехмет Кенан Далбашар, ферик 1931

Өмер Халис Быйыктай, ферик 1934 – коргенерал

Юсуф Иззет Мет, мирлива 1915 (бош)

Рефет Беле, мирлива 1922 (бош, сөөгү Зинджирликую мүрзөсүндө жатат)

Рүштү Сакарья, мирлива 1921

Селяхаттин Адил, мирлива 1923

Казым Севүктекин, мирлива 1922

Осман Нури Коптагел, мирлива 1922

Хусейин Нуреттин Озсу, мирлива 1922