Tuzkan Lake

Тузкан көлү (өзбекче: Tuzkon, кирилл тамгасы: Тузкан), Тузкансы деп да аталат — мурда агызуусуз (куюлуучу жери жок) көл, Өзбекстандын түштүк-чыгыш Кызылкумунда жайгашкан. Ал Жиззах облусунун аймагында жатат жана жалпы аянты болжол менен 4000 км² болгон Айдар-Арнасай көл системасынын бир бөлүгүн түзөт.

Тарых алдындагы мезгил

20-кылымдын орто ченине чейин, бир кезде катталган эң чоң тереңдиги 237 метрге жеткен Тузкан көлү, жалаң гана жазгы кардын эрүү мезгилинде Кылы дарыясы менен толукталган. Бул сезондук агым убактылуу суу топтоого алып келген, бирок көл адатта ысык жай айларында кургап калчу. Мирзачул талаасында дренаж жана сугаруу инфраструктурасы сыяктуу адамдын ишмерчилиги аркылуу жасалма жол менен түзүлгөн же кеңейтилген жакынкы башка көлдөрдөн айырмаланып, Тузкан көлү табигый жол менен пайда болгон.

Заманбап доордо өнүгүшү

1960-жылдардын башында Сырдарыя дарыясы бөгөт менен тосулган, Шардара бөгөтү Казакстан менен чекарадан ылдый курулган. Суу каптоосуна каршы чара катары, бөгөт Арнасай ойдуңуна карай шашылыш ашуу каналы менен жабдылган. Бул система жогорку чыгарылуу мезгилдеринде ашыкча сыгым тобокелдигин азайтуу үчүн ниеттелген. 1969-жылы катуу суу каптоо учурунда, суу сактагычтын сыгымы суунун көлөмүн көтөрүүгө жетишсиз болгондуктан, шашылыш ашуу каналы иштетилиши керек болгон. 1969-жылдын февралынан 1970-жылдын февралына чейин, Сырдарыянын жылдык орточо чыгаруусунун болжол менен 60%ы — болжол менен 22 км³ — Арнасай ойдуңуна багытталган. Суунун бул чоң масштабдуу кайра багытталышы Тузкан көлүнө жетип, анын суу бетинин аянты жана көлөмү кескин көбөйгөн. Бул тартипке салынбаган агымдар көлдүн экосистемасына туруктуулукту бузуучу таасир тийгизип, кеңири каптоого, андан кийин кургашуу учурларынын улантылышына алып келди, бул көлдүн табигый тең салмактуулугун бузду. Андан ары экологиялык таасирди азайтуу максатында, 1980-жылы Тузкан көлү менен Айдар көлүнүн кошулган жеринде Тузканга суу агымын жөнгө салуу үчүн суу тосмосу курулган.

Бирок, 1992–1993-жылдардын кышында катуу кардын эриши көлдүн суу деңгээлин бир айдын ичинде болжол менен эки метрге көтөрүлүшүнө алып келген. 1994-жылдын жазында кийинки кардын эриши дагы үч метрге көтөрүлүүгө алып келип, көлдүн тереңдигин болжол менен 242 метрге жеткирген. Натыйжада, Тузкан көлү менен Айдар көлүнүн ортосундагы жер көпүрөсү, суу тосмосу менен бирге, толугу менен суу алдында калган. Ошол окуядан кийин, Тузкан көлү чын мааниде Айдар көлү менен кошулуп, эки суу тобунун ортосунда эч кандай ачык чек арасы жок.

Географиясы жана суу тереңдиги

Тузкан көлү чыгыштан Мирзачул талаасы менен чектешет, ал эми түндүктен мурдагы Айдар туз шалбаасы, азыр Айдар көлү менен чектешет. Азыркы учурда көлдүн аянты болжол менен 705 км² түзөт, орточо тереңдиги 20–40 метр аралыгында. Аны Айдар көлүнөн бөлгөн жер көпүрөсү суу алдында калгандан кийин, Тузкан көлүнүн суу деңгээли Айдар көлүнүн деңгээли менен шайкеш болду жана сезондук түрдө өзгөрөт. Орточо суу температурасы январда 0,2°C, апрелде 13,2°C, июлда 27,5°C жана октябрда 16,4°C. Көлдүн тузу 4,0дан 4,9 г/л чейин өзгөрөт, бул Айдар көлүндөгү туздуулуктан болжол менен эки эсе көп. Бул жогорку туздуулук негизинен көлдүн түндүк-чыгыш бөлүгүнө туз менен каныккан агынды сулардын агылышы менен түшүндүрүлөт. Бул шарттарга карабастан, аймакта чакан жергиликтүү балык чарбасы өнүккөн.

Жаратылышты коргоо

Кызылкум чөлүнүн мүнөздүү фаунасынан тышкары, Тузкан көлү көптөгөн суу чымчыктары үчүн маанилүү жашоо аймагы катары кызмат кылат, алардын көбү Айдар көлү пайда болгондон кийин бул аймакка көчүп келе баштаган. Бул аймак Маанилүү Канаттуулар Аймагы (IBA) катары таанылган жана Эл аралык маанидеги Саздуу жерлер боюнча Рамсар конвенциясынын тизмесине кирген.

Афро-Евразия жана Орто Азия көчүп жүрүү жолдорунун кесилишинде жайгашкан бул көл, суу канаттуулардын көчүп-конушу жана кыштоосу үчүн негизги жай болуп саналат, 100дөн ашык канаттуулар түрүн колдойт. Ал бир нече жоголуп кетүү коркунучу бар же алсыз түрлөр үчүн, мисалы ак баш өрдөк (Oxyura leucocephala), талаа чыйырчыгы (Chettusia gregaria), далматия пеликаны (Pelecanus crispus), кызыл тумшук каз (Rufibrenta ruficollis), кичи ак маңдай каз (Anser erytropus) жана жолборстоп ак куйрук бүркүт (Haliaetus leucoryphus) үчүн маанилүү жашоо аймагын сунуштайт. Көл ошондой эле ар кандай балык түрлөрү үчүн маанилүү урук чачуучу жана тамактануучу аймак катары кызмат кылат. Аймактагы өсүмдүк жамаатчылыгына камыш тилкелери, галофит (туз чыдамкай) өсүмдүктөрү жана жергиликтүү калк ар кандай максаттар үчүн колдонгон жыңгыл дарактары кирет. Аймактын экологиялык туруктуулугун сактоого багытталган экологиялык иш-аракет планы 2008–2015-жылдар үчүн жүзөгө ашырылган.

Атом энергиясы

2017-жылдын декабрында Өзбекстан жана Орусия өкмөттөрү атом энергиясын өнүктүрүүдө стратегиялык кызматташтыкты жарыялашты. 2018-жылдын 10-июлунда эки тарап да, ар бири 1200 МВт сыгымдагы эки атомдук электр станциясы блокторун курууга макулдашуу бекитишти, жалпы баасы 11 миллиард АКШ долларын түздү.

2018-жылдын августунан 2019-жылдын мартына чейин, төрт потенциалдуу жай бааланды жана Фориш районунда, Тузкан көлүнүн батышында жайгашкан жер жаңы өзбек атомдук электр станциясын куруу үчүн эң ылайыктуу деп аныкталды. 2019-жылдын 17-майында, Орусиянын мамлекеттик компаниясы Росатомдун энергетика бөлүмү болгон Атомстройэкспорт менен өнүктүрүү концепциясы боюнча келишим түзүлгөн, жана жай лицензиясынын 2020-жылдын күзүндө берилиши күтүлгөн.

2019-жылдын июлунда министр Султанов эки эмес, орус ВВЭР-1200 түрүндөгү реактордун төрт блогу курулушун ачыктады. Алгачкы эки реактордун иштетилиши 2028 жана 2030-жылдары пландаштырылган.