Ulucanlar Prison Museum

Улуджанлар түрмө музейи (түркчө: Ulucanlar Cezaevi Müzesi) — Түркиянын Анкара шаарындагы, Алтындаг муниципалитети тарабынан реставрациялангандан кийин түрмө музейине айландырылган мурунку мамлекеттик түрмө. Музей 2011-жылы ачылган. Бул Түркиядагы өз түрүндөгү биринчи музей.

Тарыхы

Улуджанлар түрмөсү 1925-жылы Анкаранын Алтындаг районунун Улуджанлар кичи районунда негизделген, ошол кезде Анкара жакында эле Түрк Республикасынын жаңы борбору болуп калган эле.

Мекеме 1923-жылы 34 000 м² (370 000 кв. фут) аянтта аскер кампасы катары курулган. Тарыхында ал бир нече жолу аты өзгөртүлгөн жана «Джебеджи Тевкифханеси» (Джебеджи абактыканасы), «Джебеджи Умуми Хапишанеси» (Джебеджи коомдук түрмөсү), «Джебеджи Сивил Джезаеви» (Джебеджи жарандык түрмөсү), «Анкара Меркез Капалы Джезаеви» (Анкара борбордук жабык түрмөсү) жана акыры «Улуджанлар Меркез Капалы Джезаеви» (Улуджанлар борбордук жабык түрмөсү) деп аталган.

Түркиядагы түзөтүү жана кармоо мекемелери расмий түрдө коопсуздук деңгээли боюнча үч топко бөлүнөт: жабык (түркчө: kapalı), жарым-ачык (түркчө: yarı açık) жана ачык (түркчө: açık) түрмөлөр. Жабык түрмөлөр — зомбулук көрсөткөн жана качып кетүү ыктымалдыгы эң жогору деп бааланган туткундарды кармаган, сырткы жана ички көзөмөлү бар эң жогорку коопсуздук деңгээлиндеги жазасын өтөө жайлары. Жарым-ачык түрмөлөр — сырткы көзөмөлү жок, бирок ички физикалык тосмолору бар, иши да бар, качып кетүү тобокелдиги орточо болгон туткундарды кармаган орточо коопсуздук деңгээлиндеги түзөтүү мекемелери. Ачык түрмөлөр — сырткы көзөмөлү жана ички физикалык тосмолору жок, калк менен чектелген байланышка уруксат берилген туткундарды кармаган, эмгекке багытталган төмөнкү коопсуздук деңгээлиндеги түрмө лагерлери. 1999-жылдын сентябрына карата, бул аралаш жыныстагы түрмөдө жабык жана жарым-ачык бөлүмдөрдүн он тогуз палатасында 776 кармалган жана соттолгон адам болгон. Түрмөнүн медициналык мекемесинин сыйымдуулугу кырк орунга чейин болгон.

1999-жылдын июль, сентябрь жана декабрь айларында бир нече түрмө козголоңу чыккан. Сентябрь айындагы козголоңдо он туткун каза болуп, кеминде 28и жараланган, үч эркектер палатасы жана аялдар палатасынын айрымдары бузулган. Ошол учурда бүтпөй калган качуу тунели табылган. Радио журналист Фюсун Эрдоган бул окуялар жөнүндө басма сөз билдирүүсүн чагылдырып жатканда камакка алынган.

2006-жылы жабык бөлүмдүн туткундары Анкаранын Синджан районундагы жаңы курулган түрмөгө көчүрүлгөн. Жарым-ачык бөлүмдүн бошотулушу кийинчерээк болгон.

Белгилүү туткундар

81 жылдык тарыхында Улуджанлар түрмөсү ар кандай саясий көз караштагы белгилүү интеллектуалдарды — журналисттерди, акындарды жана жазуучуларды, ошондой эле кесипкөй саясатчыларды, саясий активисттерди жана кылмышкерлерди кармаган. Камакка алынган же соттолгон белгилүү адамдардын арасында (өлүм жазасына тартылгандарды эске албаганда) мындайлар болгон:

Хусейин Джахит Ялчын (1875–1957), журналист, жазуучу жана саясатчы

Джеват Шакир Кабаагачлы (1890–1973), романист, аңгеме жазуучу, эссеист, этнограф жана саякат жазуучусу

Назым Хикмет (1902–1963), акын, драматург, романист жана эстелик жазуучу

Неджип Фазыл Кысакюрек (1904–1983), акын, романист, драматург, философ жана активист

Кемаль Тахир (1910–1973), романист жана илимпоз

Осман Бёлюкбашы (1913–2002), саясатчы, партия лидери

Осман Юксел Серденгечти (1917–1983), журналист жана саясатчы

Яшар Кемал (1923–2015), жазуучу жана укук коргоочу активист

Метин Токер (1924–2002), журналист жана жазуучу

Бюлент Эджевит (1925–2006), акын, жазуучу, журналист, социал-демократ саясатчы жана Түркиянын төрт мөөнөт премьер-министри

Джюнейт Арджайюрек (1928–2015), журналист жана жазуучу

Факир Байкурт (1929–1999), педагог, жазуучу жана кесиптик бирлик лидери

Йылмаз Гюней (1937–1984), кинорежиссёр, сценарист, романист жана актёр

Мухсин Языджыоглу (1954–2009), оң канаттагы, улутчул-исламчыл саясатчы

Хатип Дижле (1954- ), курд саясатчысы

Лейла Зана (1961- ), курд саясатчысы жана активисти

Сырры Сюрейя Öндер (1962–2025), кинорежиссёр, актёр, сценарист, колумнист жана саясатчы

Түрмө ошондой эле кыйноо жана мыкаачылык, көптөгөн түрмө козголоңдору жана өлүм жазалары жүргөн жер болгон.

Өлүм жазалары

Түрмөнүн короосунда асуу жолу менен он тогуз өлүм жазасы аткарылган. Өлүм жазасына тартылган жана аткарылган белгилүү туткундардын арасында мындайлар болгон:

Искилипли Атыф Ходжа (1875–1926), исламчыл аалым катары, өзү чыгарган «Алемдар» жергиликтүү гезитинде британиялык басып алууну колдогон

Юсуф Аслан (1947–1972), марксист-ленинчи революционер жана саясий активист (жазаланган)

Дениз Гезмиш (1947–1972), марксист-ленинчи революционер жана саясий активист

Хусейин Инан (1949–1972), марксист-ленинчи революционер жана куралдуу саясий активист

Неждет Адалы (1958–1980), марксист-ленинчи революционер жана саясий активист

Мустафа Пехливаноглу (1958–1980), оң канаттагы, улутчул-исламчыл активист

Эрдал Эрен (1964–1980), марксист-ленинчи революционер жана саясий активист (жазаланган)

Реставрация

Түрмө мекемеси расмий түрдө тарыхый мааниге ээ имарат деп жарыялангандыктан, аны өзгөчө уруксатсыз бузууга, кеңейтүүгө же өзгөртүүгө болбой калган. Алтындаг муниципалитети түрмөнүн имаратын баштапкы түрүнө келтирип, 2011-жылдын июль айында аны музей катары жалпыга жарыялаган.