Yedikule Fortress

Йедикуле чеби (түркчө: Yedikule Hisarı же Yedikule Zindanları; «Жети мунара чеби» дегенди билдирет) — Түркиянын Стамбул шаарынын Фатих районундагы Йедикуле дистриктинде жайгашкан бекемделген тарыхый курулма.

1458-жылы Осмон султаны Мехмед II тапшырмасы менен курулган жети мунаралуу комплекс, үч жаңы мунара кошуп жана байыркы Константинопол дубалдарынын бир бөлүгүн, анын ичинде рим императорлору Феодосий I менен Феодосий II курган Алтын дарбаза (түркчө: Altınkapı) деп аталган триумфалдык эшиктин баштапкы курамын түзгөн эгиз мунараларды толугу менен курчап, түзүлгөн.

Чеп өз тарыхы аркылуу белгилүү инсандарды камаган күчтүү падышалык зынданынын мекени катары таанылган, жана буга байланыштуу интрига кылымдар бою ар кандай легендаларда, аңгемелерде жана искусствода коомдун элестетүүсүн өзүнө тарткан.

Тарыхы

Константинополду басып алгандан кийин, султан Йедикуле жана өзүнүн биринчи сарайы Сарай-и Атик сыяктуу расмий курулуш долбоорлоруна артыкчылык берген. Йедикуле, Жети мунара чеби, империянын расмий казына чеби катары болжол менен 1457-жылы курулган (Özgüven 1996: 95–99). Күбөлөр бул курулманы султандын сарайларынын бири катары сүрөттөшкөн. Йедикулдин ар бир мунарасы баалуу товарларды, документтерди, курал-жарактарды, тыйындарды жана алтын-күмүш кестерди сактоо үчүн колдонулган. Султан чептин коргоону мамлекеттин эң жогорку маанидеги маселелеринин бири экенин ата-бабаларынан жакшы билген (Clavijo 1970: 187–188). Курулманын чеп катары курулгандыгы, расмий казынаны кол салуулардан коргоого жооптуу аскер бөлүгүнүн болгонун көрсөтөт. Казына кийинчерээк, XVI кылымда Топкапы сарайынын ички бөлүгүнө көчүрүлгөн, андан кийин Жети мунара атактуу туткундардын түрмөсүнө айланган.

Йедикуле Мармара деңизинин жээгинде, мурда шаардын негизги кире беш дарбазасы болгон жерде курулган. Триумфалдык арка болгон мурунку Порта Аурея дарбазасынын эки мунарасы жана эки тирөөчү сүтүнү византия шаар дубалдарынан мурас катары калган. Дээрлик беш бурчтуу план түзүү үчүн үч тегерек мунара кошулган. Мурунку Порта Аурея дарбазасынын орто чекитинен ортодогу осмон мунарасына чейин сызык тартылганда, бул огу чепти эки симметриялуу бөлүккө бөлөт. Кичине күмбөздүү курулма, Баскынчы мечити, чептин короосунун борбордук чекити катары көрүнөт, ал ошондой эле симметрия огунун орто чекитин белгилейт (Gabriel).

Йедикуле чеби көбүнчө мамлекеттик түрмө катары колдонулган, жана Осмон падышалыгы менен согушта турган мамлекеттердин элчилери адатта анын дубалдарынын ичинде камалган. Чепте сарай интригаларынын жана ички талаш-тартыштардын курмандыктары, ошондой эле императордук сарайдын саясий каршылаштары да камалган. Йедикулдин эң белгилүү туткундарынын арасында 1622-жылы жаныссарлар тарабынан камалып, жазаланган жаш султан Осман II бар. Трапезунддун акыркы императору Дэвид Мегас Комнин, Картлинин падышасы I Симон жана бир нече алдыңкы осмон пашалары да ошол жерде жазаланган. 1768-жылы орус элчиси Алексей Михайлович Обресков жана бүткүл орус элчилигинин кызматкерлери, Осмон империясынын Орусияга согуш жарыялоосунун белгиси катары, ошол жерге камалган.

Наполеон согуштары учурунда чеп көптөгөн француз туткундарынын түрмөсү болгон, алардын арасында 1799-1801-жылдар аралыгында эки жылдан ашык кармалган жазуучу жана дипломат Франсуа Пуквиль да бар, ал чеп жөнүндө өзүнүн «Voyage en Morée, à Constantinople, en Albanie, et dans plusieurs autres parties de l'Empire Othoman, pendant les années 1798, 1799, 1800 et 1801» аттуу эмгегинде кеңири сүрөттөө берген. Йедикулдеги акыркы туткун 1837-жылга чейин кармалган. 1961-жылкы Нобель адабият сыйлыгынын ээси Иво Андричтин «Проклета авлия» романынын (англисче «Accursed» же «Damned Yard» деп которулган) башындагы 11 жана акыркы 4 сүйлөмдөн башка бардык окуялары Йедикуле түрмөсүндө болот.

Чептин ички короосунун ортосунда мескит (кичине мечит) жана фонтан курулган, ал жерде дагы гарнизондун үйлөрү болуп, өз алдынча шаар кичи районун түзгөн. Үйлөр XIX кылымда бузулуп, алардын ордуна кыздар мектеби курулган. Тышкы дарбаза 1838-жылы кайрадан ачылган, жана чептин мунаралары андан кийин бир мезгилге чейин дары кампалары катары кызмат кылган, ал эми 1895-жылы бүткүл курулма музейге өтөп берилген.

Соңку жылдарда ачык асман алдындагы театр курулган, ал маданий фестивалдар үчүн колдонулат. Иерусалимдеги аталаштай, Алтын дарбазанын алдында азыр мусулман көрүстөнү жайгашкан.

Белгилүү туткундар

Трапезунддук Дэвид, Трапезунддун акыркы императору (1463)

Андреа Гритти, венециялык соодагер, кийин Венециянын дожу (1499–1502)

I Симон, Картлинин грузин падышасы (1599–1611)

Кийинки Кырым хандары III Мехмед Гирей (болж. 1610), I Селямет Гирей (болж. 1607)

Стефан Потоцкий, Брацлав воеводасы (1612)

Самуэль Корецкий, Польша-Литва мамлекетинин польшалык дүкү, дворяны (шляхтич) (1620–1622)

II Осман, Осмон империясынын султаны (1622)

Якаб Харшани Надь, венгр түркологу жана дипломат (1657–1658)

Балинт Терек, венгр аристократы

Василе Лупу, Молдавия воеводасы (1661)

Пётр Андреевич Толстой, орус мамлекеттик ишмери жана дипломаты (1710–1714)

Константин Брынковяну, Валахия төрөсү (1714)

Бартелеми де Лессепс, француз дипломаты (1798–1801)

Франсуа Пуквиль, француз дипломаты (1799–1801)

Кадри Приштина, албан саясатчысы (1904–1908)